เชียงรายมีประชากรทะลุ 1.29 ล้านคน สะท้อนทั้งขนาดตลาด แรงกดดันบริการสาธารณะ และโจทย์ใหม่ของจังหวัดชายแดน

เชียงราย,26 มีนาคม 2569 – ภาพรวมตัวเลขที่ทำให้เชียงรายไม่อาจถูกมองเป็นเพียงเมืองทางผ่าน ตัวเลขประชากรที่เผยแพร่โดยสำนักทะเบียนกลางในประกาศเรื่องจำนวนราษฎรทั่วราชอาณาจักร ตามหลักฐานการทะเบียนราษฎร ณ วันที่ 31 ธันวาคม 2568 ทำให้ภาพของจังหวัดเชียงรายชัดขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ เมื่อจังหวัดชายแดนตอนบนแห่งนี้มีจำนวนราษฎรรวมทั้งสิ้น 1,295,922 คน แบ่งเป็นผู้มีสัญชาติไทย 1,161,332 คน และผู้ไม่ได้สัญชาติไทย 134,590 คน หากแยกตามเพศ พบว่ามีประชากรชายรวม 627,342 คน และประชากรหญิงรวม 668,580 คน สะท้อนว่าเชียงรายไม่ใช่เพียงพื้นที่ปลายทางของการท่องเที่ยวหรือการค้าชายแดนเท่านั้น แต่เป็นจังหวัดขนาดใหญ่ที่มีโครงสร้างประชากรซับซ้อนและมีน้ำหนักในเชิงเศรษฐกิจและสังคมอย่างชัดเจน

น้ำหนักของตัวเลขนี้ยิ่งชัดขึ้นเมื่อเทียบกับภาพรวมทั้งประเทศ ซึ่งประกาศฉบับเดียวกันระบุว่า ประเทศไทยมีประชากรรวม 65,809,011 คน เป็นชาย 32,045,088 คน และหญิง 33,763,923 คน ขณะที่ในระดับพื้นที่ กรุงเทพมหานครยังเป็นพื้นที่ที่มีประชากรมากที่สุด 5,422,568 คน และหากนับเฉพาะจังหวัด นครราชสีมาเป็นจังหวัดที่มีประชากรมากที่สุด 2,613,432 คน ข้อมูลนี้ทำให้เชียงรายแม้ไม่ติดกลุ่มสูงสุดระดับต้นของประเทศ แต่ก็อยู่ในกลุ่มจังหวัดขนาดใหญ่ที่มีประชากรเกินหนึ่งล้านคน ซึ่งเป็นขนาดที่มีนัยต่อการลงทุน การจัดบริการสาธารณะ และการบริหารจัดการพื้นที่อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

โครงสร้างประชากรหญิงมากกว่าชาย บอกอะไรกับเชียงราย

เมื่อแยกตัวเลขของเชียงรายลงไปอีกชั้น จะพบว่าประชากรหญิงมีจำนวน 668,580 คน มากกว่าประชากรชาย 627,342 คน อยู่ 41,238 คน ความต่างนี้ไม่ใช่เพียงรายละเอียดทางสถิติ แต่เป็นข้อมูลที่มีความหมายต่อการวางแผนเชิงสังคมและเศรษฐกิจในระดับจังหวัดอย่างมาก เพราะโครงสร้างประชากรตามเพศสัมพันธ์กับรูปแบบการใช้บริการสุขภาพ ความปลอดภัยในพื้นที่ การจ้างงาน การพัฒนาทักษะแรงงาน ตลอดจนรูปแบบการบริโภคในชีวิตประจำวัน

หากมองในเชิงพัฒนาเมือง ตัวเลขประชากรหญิงที่มากกว่าอาจเชื่อมโยงกับโจทย์เรื่องบริการสาธารณสุขแม่และเด็ก ระบบดูแลผู้สูงอายุ ความปลอดภัยในพื้นที่สาธารณะ และการสนับสนุนเศรษฐกิจฐานรากที่ผู้หญิงมีบทบาทสูง ไม่ว่าจะเป็นภาคบริการ ค้าปลีก งานชุมชน หรือเศรษฐกิจสร้างสรรค์ในระดับท้องถิ่น ประเด็นนี้ยังทำให้เชียงรายมีฐานข้อมูลสำคัญสำหรับหน่วยงานท้องถิ่น ภาคธุรกิจ และสถาบันการศึกษาในการออกแบบนโยบายหรือบริการที่ตอบโจทย์ประชากรจริง มากกว่าการมองจังหวัดผ่านภาพจำเดิมเพียงด้านการท่องเที่ยวหรือการเกษตร

ผู้ไม่ได้สัญชาติไทย 134,590 คน คือโจทย์เชิงระบบที่ต้องมองให้รอบด้าน

หนึ่งในตัวเลขที่โดดเด่นที่สุดของเชียงราย คือจำนวนผู้ไม่ได้สัญชาติไทย 134,590 คน โดยเป็นชาย 62,742 คน และหญิง 71,848 คน ตัวเลขระดับนี้ทำให้เชียงรายเป็นหนึ่งในจังหวัดที่มีความหลากหลายของประชากรสูง และสะท้อนลักษณะเฉพาะของพื้นที่ชายแดนภาคเหนืออย่างชัดเจน ในทางทะเบียนราษฎร คนกลุ่มนี้ไม่ได้หมายถึงคนกลุ่มเดียวกันทั้งหมด แต่เป็นกลุ่มบุคคลที่มีชื่ออยู่ในระบบทะเบียนอย่างถูกต้องตามกฎหมายในสถานะต่างกัน และยังไม่ได้ถือสัญชาติไทยตามกฎหมายสัญชาติ

ความสำคัญของตัวเลขนี้อยู่ที่ผลกระทบต่อการจัดบริการสาธารณะและการบริหารจัดการพื้นที่ เพราะเมื่อประชากรในจังหวัดมีความหลากหลายทางสถานะมากขึ้น ภาครัฐก็ต้องรับมือกับคำถามที่ยากขึ้นตามไปด้วย เช่น การเข้าถึงบริการรักษาพยาบาล การศึกษาขั้นพื้นฐาน การคุ้มครองแรงงาน การสื่อสารข้ามภาษา และการดูแลความมั่นคงของชุมชนชายแดนในแบบที่ไม่สร้างความตึงเครียดเกินจำเป็น สำหรับเชียงราย ตัวเลข 134,590 คน จึงไม่ควรถูกมองเพียงในมุมปัญหา แต่ควรถูกมองในฐานะ “ข้อมูลจริง” ที่บอกว่าจังหวัดนี้กำลังบริหารสังคมที่มีความหลากหลายระดับสูง และต้องการนโยบายที่ละเอียดอ่อนกว่าพื้นที่ทั่วไป

เชียงรายเร่งอัปสกิลแรงงานรับโลกงานใหม่ แม้ว่างงานต่ำเพียง 0.44 เปอร์เซ็นต์ แต่ตลาดเริ่มส่งสัญญาณชัดว่าทักษะเดิมอาจไม่พออีกต่อไป

เชียงราย,24 มีนาคม 2569 – เมื่อตัวเลขว่างงานต่ำ ไม่ได้แปลว่าโจทย์แรงงานจบลงแล้ว ในสายตาของหลายคน ตัวเลขว่างงานระดับร้อยละ 0.44 อาจดูเป็นข่าวดีที่บ่งบอกว่าเศรษฐกิจท้องถิ่นยังเดินหน้าได้ และคนส่วนใหญ่ยังมีงานทำ แต่สำหรับผู้กำหนดนโยบายแรงงานในจังหวัดเชียงราย ตัวเลขดังกล่าวกลับไม่ได้เป็นเหตุให้วางใจ ตรงกันข้าม มันกำลังกลายเป็นจุดเริ่มต้นของคำถามที่ใหญ่กว่าเดิมว่า ในวันที่โลกการทำงานเปลี่ยนเร็วขึ้นอย่างต่อเนื่อง คนที่มีงานทำอยู่วันนี้จะยังแข่งขันในตลาดแรงงานวันพรุ่งนี้ได้หรือไม่

ข้อมูลจากการประชุมคณะอนุกรรมการบริหารและพัฒนาแรงงานระดับจังหวัดเชียงราย หรือ กพรง.ปจ. เมื่อวันที่ 24 มีนาคม 2569 ซึ่งมีนายรุจติศักดิ์ รังษี รองผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย เป็นประธาน ระบุว่า จังหวัดเชียงรายมีประชากรวัยทำงานกว่า 9.5 แสนคน และมีผู้มีงานทำสูงถึงร้อยละ 98 ขณะที่จำนวนผู้ว่างงานมีเพียง 2,632 คน หรือร้อยละ 0.44 เท่านั้น ตัวเลขนี้สะท้อนภาพว่า เชียงรายยังรักษาการจ้างงานได้ต่อเนื่องในภาพรวม แต่เมื่อมองลึกลงไปจะพบว่าแรงงานเกือบครึ่งหนึ่ง หรือร้อยละ 49.4 ยังคงกระจุกตัวอยู่ในภาคเกษตรกรรม ขณะที่ภาคนอกเกษตรที่โดดเด่นที่สุดคือกลุ่มค้าปลีกค้าส่งและการก่อสร้าง

นั่นหมายความว่า แม้คนส่วนใหญ่จะยังมีงานทำ แต่โครงสร้างการจ้างงานของเชียงรายยังพึ่งพางานที่มีความเปราะบางต่อความผันผวนของเศรษฐกิจ เทคโนโลยี และสภาพแวดล้อมไม่น้อย หากตลาดแรงงานในอนาคตต้องการทักษะใหม่มากขึ้น จังหวัดที่ยังมีแรงงานจำนวนมากอยู่ในภาคดั้งเดิมก็ย่อมต้องเร่งขยับเร็วกว่าที่ผ่านมา

เชียงรายเห็นสัญญาณล่วงหน้า จึงเร่งวางแผนแรงงานเชิงรุก

เหตุผลที่เชียงรายหยิบเรื่องนี้ขึ้นมาเป็นวาระสำคัญ ไม่ได้มาจากการว่างงานพุ่งขึ้น แต่มาจากการมองเห็นล่วงหน้าว่า ตลาดงานกำลังเปลี่ยนทิศทางอย่างเงียบ ๆ และคนทำงานจำนวนมากอาจเผชิญความเสี่ยงโดยไม่รู้ตัว ข้อมูลจากจังหวัดระบุชัดว่า ขณะนี้มีแนวโน้มขาดแคลนแรงงานฝีมือ ทำให้ภาครัฐต้องระดมความร่วมมือกับภาคเอกชนเพื่อจัดการฝึกทักษะใหม่ หรือ Reskill และ Upskill ให้ตอบโจทย์ตลาดเทคโนโลยีมากขึ้น

ภาพนี้สอดคล้องกับความเปลี่ยนแปลงของโลกงานในระดับสากลอย่างมีนัยสำคัญ เพราะแรงงานยุคใหม่ไม่ได้ถูกประเมินจากเพียงวุฒิการศึกษาหรือจำนวนปีที่เคยทำงานอีกต่อไป แต่ถูกจับตามองจากความสามารถในการเรียนรู้เร็ว ปรับตัวได้ และทำงานร่วมกับเทคโนโลยีที่เปลี่ยนไปตลอดเวลา หากจังหวัดรอให้ปัญหาปะทุขึ้นก่อนค่อยลงมือ อาจสายเกินไปสำหรับแรงงานจำนวนมากที่ทักษะเดิมเริ่มไม่สอดรับกับโครงสร้างเศรษฐกิจที่กำลังแปรเปลี่ยน

การประชุมที่สถาบันพัฒนาฝีมือแรงงาน 20 เชียงราย จึงไม่ใช่เพียงพิธีการเชิงระบบราชการ หากแต่เป็นสัญญาณเชิงนโยบายว่า จังหวัดกำลังมองเรื่องแรงงานในกรอบใหม่ คือไม่รอแก้เฉพาะปัญหาคนตกงาน แต่พยายามทำให้คนที่ยังมีงานอยู่สามารถอยู่รอดและเติบโตได้ในอนาคตที่ไม่แน่นอน

แรงงานเชียงรายยังอยู่ในภาคเกษตรเกือบครึ่ง สะท้อนจุดแข็งและจุดเปราะบางในเวลาเดียวกัน

การที่แรงงานเชียงรายร้อยละ 49.4 ยังอยู่ในภาคเกษตรกรรม อาจตีความได้สองด้าน ด้านหนึ่ง มันสะท้อนรากฐานเศรษฐกิจของจังหวัดที่ยังผูกพันกับภาคการผลิตดั้งเดิม วิถีชุมชน และทรัพยากรในพื้นที่ แต่อีกด้านหนึ่ง มันก็เตือนว่าหากภาคเกษตรไม่สามารถเชื่อมต่อกับเทคโนโลยี การแปรรูป หรือห่วงโซ่มูลค่าใหม่ได้ ก็อาจกลายเป็นข้อจำกัดต่อรายได้และความมั่นคงของแรงงานจำนวนมาก

ในโลกที่เทคโนโลยีเข้ามาเปลี่ยนทั้งวิธีผลิต วิธีขาย และวิธีบริหารจัดการ งานเกษตรแบบเดิมอาจไม่เพียงพอจะสร้างรายได้ที่มั่นคงอีกต่อไป จังหวัดจึงต้องคิดไกลกว่าการหางานให้คนทำ แต่ต้องคิดถึงการเพิ่มผลิตภาพและยกระดับทักษะของแรงงานที่อยู่ในภาคเกษตรด้วย ไม่ว่าจะเป็นทักษะดิจิทัล การบริหารธุรกิจ การตลาดออนไลน์ การใช้ข้อมูล หรือแม้แต่ภาษา เพื่อเชื่อมต่อกับตลาดใหม่

ตรงนี้เองที่ทำให้ประเด็น Reskill และ Upskill ของเชียงรายมีความสำคัญ เพราะมันไม่ใช่แค่การฝึกช่างหรือฝึกอาชีพเสริม แต่คือการพยายามทำให้แรงงานในโครงสร้างดั้งเดิมขยับเข้าสู่เศรษฐกิจยุคใหม่ได้ โดยไม่ถูกทิ้งไว้ข้างหลัง

อัตราว่างงานต่ำ แต่แรงงานต่างด้าวและแรงงานไปต่างประเทศยังเป็นภาพสะท้อนสำคัญ

ข้อมูลจากจังหวัดยังระบุว่า เชียงรายมีแรงงานต่างด้าวที่ได้รับอนุญาตทำงานรวม 45,799 คน ส่วนใหญ่เป็นกลุ่มมติคณะรัฐมนตรีและกลุ่มพื้นที่สูง ขณะเดียวกัน แรงงานเชียงรายเองก็ยังนิยมออกไปทำงานต่างประเทศ โดยในปีที่ผ่านมา มีผู้แจ้งความประสงค์ไปทำงานต่างประเทศกว่า 660 คน ส่วนใหญ่เป็นเพศชายและจบการศึกษาระดับมัธยมศึกษา

สองตัวเลขนี้มีความหมายมากกว่าการรายงานจำนวนคนเข้าออกของตลาดแรงงาน เพราะสะท้อนว่าระบบแรงงานของเชียงรายกำลังอยู่บนทางแยกหลายชั้น แรงงานบางส่วนยังต้องพึ่งพาแรงงานจากภายนอกเพื่อขับเคลื่อนกิจกรรมทางเศรษฐกิจ ขณะที่แรงงานในพื้นที่อีกส่วนยังมองว่าการไปทำงานต่างประเทศคือโอกาสในการยกระดับรายได้มากกว่าการอยู่ในตลาดท้องถิ่น

เมื่อเป็นเช่นนี้ ภารกิจของจังหวัดจึงไม่ได้มีแค่การผลิตแรงงานให้เพียงพอ แต่ต้องทำให้ตลาดแรงงานในพื้นที่มีคุณภาพและมีแรงจูงใจพอที่จะดึงคนให้อยู่ทำงานในระบบเศรษฐกิจของจังหวัดได้มากขึ้นด้วย หากทักษะดีขึ้นแต่รายได้และโอกาสยังไม่เปลี่ยน คนจำนวนหนึ่งก็อาจยังเลือกออกไปทำงานนอกพื้นที่หรือต่างประเทศเหมือนเดิม

สถาบันพัฒนาฝีมือแรงงาน 20 เชียงราย เริ่มเห็นผลลัพธ์จากการฝึกจริง

ท่ามกลางโจทย์ที่ซับซ้อน สิ่งที่ถือเป็นสัญญาณบวกของเชียงราย คือผลสำเร็จของการฝึกอบรมจากสถาบันพัฒนาฝีมือแรงงาน 20 เชียงราย ซึ่งข้อมูลระบุว่า มีผู้ผ่านการทดสอบมากกว่าร้อยละ 92 และกลุ่มอาชีพที่ได้รับความนิยมสูงสุดคือ ช่างไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ รวมถึง กลุ่มธุรกิจบริการ ซึ่งเป็นภาคส่วนสำคัญในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจจังหวัดในปัจจุบัน

ตัวเลขนี้สะท้อนว่าความต้องการเรียนรู้ของแรงงานยังมีอยู่จริง และหลักสูตรที่เชื่อมกับตลาดงานก็สามารถสร้างผลลัพธ์ได้ หากออกแบบให้ตรงกับความต้องการของพื้นที่ จุดสำคัญอยู่ที่การไม่มองการฝึกอบรมเป็นเพียงกิจกรรมเพื่อให้ได้ตัวเลขผู้เข้าอบรม แต่ต้องมองเป็นเครื่องมือเพิ่มความสามารถในการแข่งขันของคนทำงาน

เมื่อเทียบกับโลกงานที่เปลี่ยนเร็ว สาขาอย่างไฟฟ้า อิเล็กทรอนิกส์ และบริการ จึงไม่ใช่แค่ทักษะวิชาชีพทั่วไปอีกต่อไป แต่คือฐานของการทำงานร่วมกับเทคโนโลยี ระบบอัตโนมัติ การให้บริการเชิงคุณภาพ และเศรษฐกิจที่เชื่อมโยงกันมากขึ้น ทั้งในระดับจังหวัดและระดับข้ามพรมแดน

อบจ.เชียงรายเร่งปั้นศูนย์บริการนักท่องเที่ยวท่าเรือเชียงของ สู่แลนด์มาร์คริมโขง 3 มิติ รับกระแสเรียนรู้และออกกำลังกายข้ามพรมแดน

เชียงราย,6 มีนาคม 2569 – บริเวณท่าเรือเชียงของริมแม่น้ำโขงไม่ได้เป็นเพียงจุดผ่านสายตาของผู้มาเยือนเหมือนวันธรรมดาอีกต่อไป เมื่อคณะขององค์การบริหารส่วนจังหวัดเชียงรายลงพื้นที่ตรวจศูนย์บริการนักท่องเที่ยว อบจ.เชียงราย ท่าเรือเชียงของ หรือที่คนในพื้นที่คุ้นกันในชื่อ “บั๊ค” พร้อมส่งสัญญาณชัดว่า พื้นที่แห่งนี้กำลังถูกวางบทบาทใหม่ จากอาคารบริการท่องเที่ยวชายแดน ไปสู่แลนด์มาร์คริมน้ำโขงที่ตั้งเป้าทำหน้าที่พร้อมกันทั้งการชมวิว การเรียนรู้ และการออกกำลังกาย ภายใต้นโยบายเที่ยวได้ทุกสไตล์ เที่ยวเชียงรายได้ทั้งปีมีดีทุกอำเภอ โดยผู้ลงพื้นที่ประกอบด้วย นางอทิตาธร วันไชยธนวงศ์ นายกองค์การบริหารส่วนจังหวัดเชียงราย พร้อมนายสุรเชษฐ์ พุ้ยน้อย นายอำเภอเชียงของ นางสาววาสนา ลำเปิงมี สมาชิกสภาองค์การบริหารส่วนจังหวัดเชียงราย อำเภอเชียงของ เขต 2 และผู้นำท้องถิ่นในพื้นที่

“จัดความหมายใหม่” ให้พื้นที่ริมโขงแห่งนี้มีชีวิตมากขึ้นในฐานะจุดพักผ่อนสาธารณะ

สิ่งที่น่าสนใจคือ แผนที่ถูกพูดถึงในวันนั้นไม่ได้หยุดอยู่ที่การซ่อมแซมโครงสร้างพื้นฐานหรือปิดรอยแตกร้าวเพื่อความปลอดภัยเท่านั้น แต่ขยับไปสู่การ “จัดความหมายใหม่” ให้พื้นที่ริมโขงแห่งนี้มีชีวิตมากขึ้นในฐานะจุดพักผ่อนสาธารณะ และในเวลาเดียวกันก็เป็นแหล่งเรียนรู้เรื่องสัตว์น้ำจืดแม่น้ำโขง ระบบนิเวศ และวัฒนธรรมท้องถิ่น ข้อมูลจากการเผยแพร่ของ อบจ.เชียงราย ระบุชัดว่าเป้าหมายคือการใช้พื้นที่ให้เกิดประโยชน์สูงสุด ปรับภูมิทัศน์ให้สวยงามทันสมัย ดึงดูดสายตาผู้มาเยือน และรองรับทั้งประชาชนในอำเภอเชียงของ ตลอดจนผู้เดินทางจาก สปป.ลาว ให้เข้ามาใช้ประโยชน์ร่วมกัน ซึ่งทำให้ข่าวนี้มีน้ำหนักมากกว่าการปรับปรุงสถานที่ทั่วไป เพราะกำลังพูดถึงการออกแบบ “หน้าบ้านใหม่” ของเมืองชายแดนที่ต้องการต้อนรับทั้งคนท้องถิ่น นักท่องเที่ยว และเศรษฐกิจข้ามฝั่งไปพร้อมกัน

ภาพของการพัฒนาจึงค่อยๆ ชัดขึ้นว่า ศูนย์บริการนักท่องเที่ยวแห่งนี้กำลังถูกวางให้เป็นพื้นที่สามชั้นในเชิงหน้าที่ ชั้นแรกคือ จุดชมวิวและพักผ่อนริมน้ำโขง ที่ตอบโจทย์คนในพื้นที่และนักเดินทาง ชั้นที่สองคือ ห้องเรียนมีชีวิต ที่จะทำให้เรื่องปลาแม่น้ำโขง ทรัพยากรธรรมชาติ และระบบนิเวศท้องถิ่น กลายเป็นความรู้ที่จับต้องได้สำหรับเยาวชนและประชาชน ชั้นที่สามคือ พื้นที่สุขภาวะ ที่สอดรับกับวิถีคนรุ่นใหม่ซึ่งมองการออกกำลังกายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน ไม่ใช่กิจกรรมเฉพาะเวลา ความตั้งใจนี้สอดคล้องกับถ้อยคำในข้อมูลเผยแพร่ที่ระบุว่า นายก อบจ.เชียงราย ต้องการผลักพื้นที่แห่งนี้ให้เป็นทั้งแหล่งเรียนรู้และสถานที่พักผ่อนระดับสากล เพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตและภาพลักษณ์การท่องเที่ยวของจังหวัดในเวลาเดียวกัน

ข้อเท็จจริงช่วงบ่ายนี้มีความสำคัญมาก เพราะสะท้อนว่าโครงการไม่ได้อยู่ในกรอบการคิดเฉพาะของฝ่ายท่องเที่ยว

น้ำหนักของข่าวเพิ่มขึ้นอีกระดับในช่วงบ่ายวันเดียวกัน เมื่อเวลา 15.30 น. นางอทิตาธร วันไชยธนวงศ์ พร้อมรองนายกองค์การบริหารส่วนจังหวัดเชียงราย คณะผู้บริหาร และหัวหน้าส่วนราชการ ได้ร่วมประชุมกับกรมโยธาธิการและผังเมืองจังหวัดเชียงราย เพื่อเสนอแผนการพัฒนาพื้นที่ศูนย์บริการนักท่องเที่ยวท่าเรือเชียงของ รวมถึงพื้นที่หนองหลวง ตำบลเวียงชัย อำเภอเวียงชัย เพื่อการพัฒนาจังหวัดเชียงรายอย่างยั่งยืน ข้อเท็จจริงช่วงบ่ายนี้มีความสำคัญมาก เพราะสะท้อนว่าโครงการไม่ได้อยู่ในกรอบการคิดเฉพาะของฝ่ายท่องเที่ยว แต่เริ่มถูกเชื่อมเข้ากับการวางผังและการพัฒนาระดับจังหวัด ซึ่งหมายความว่าอนาคตของพื้นที่ริมน้ำโขงแห่งนี้อาจถูกออกแบบให้สัมพันธ์กับภูมิทัศน์เมือง ความปลอดภัย การใช้ประโยชน์สาธารณะ และทิศทางการพัฒนาในวงกว้างมากกว่าที่เห็นจากชื่อโครงการเพียงอย่างเดียว

เมื่อย้อนกลับไปดูจุดตั้งต้นของพื้นที่ จะเห็นว่าศูนย์บริการการท่องเที่ยว อบจ.เชียงราย ที่ท่าเรือเชียงของเพิ่งเปิดใช้งานอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 9 กันยายน 2567 โดยมีเป้าหมายเพื่อกระตุ้นเศรษฐกิจท่องเที่ยวจังหวัดเชียงราย พัฒนาเศรษฐกิจฐานราก สร้างรายได้ให้ชุมชน ขยายตลาดท่องเที่ยวของภาคเหนือตอนบน และสร้างความเชื่อมั่นให้แก่นักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและต่างชาติ นั่นหมายความว่าในเวลาไม่ถึงสองปี พื้นที่เดียวกันนี้กำลังถูกยกระดับจากบทบาท “ศูนย์ให้ข้อมูล” ไปสู่บทบาท “จุดหมายปลายทาง” ที่ต้องมีประสบการณ์ มีทัศนียภาพ และมีเหตุผลมากพอให้คนอยากใช้เวลาอยู่ตรงนั้นนานขึ้น การเคลื่อนจากศูนย์บริการสู่แลนด์มาร์คจึงเป็นการขยับเชิงยุทธศาสตร์ ไม่ใช่เพียงการปรับปรุงกายภาพของอาคาร

การค้าชายแดนระหว่างไทยกับ สปป.ลาว มีมูลค่ารวม 293,399 ล้านบาท เพิ่มขึ้น 2.4 เปอร์เซ็นต์

ยิ่งเมื่อมองผ่านบริบทชายแดน เชียงของก็ไม่ใช่อำเภอที่ยืนอยู่ลำพังกลางแผนที่ หากเป็นพื้นที่ซึ่งเชื่อมเศรษฐกิจ การเดินทาง และความสัมพันธ์ไทย ลาว เข้าด้วยกันอย่างมีนัยสำคัญ กระทรวงพาณิชย์เปิดเผยว่าในปี 2568 การค้าชายแดนระหว่างไทยกับ สปป.ลาว มีมูลค่ารวม 293,399 ล้านบาท เพิ่มขึ้น 2.4 เปอร์เซ็นต์ ขณะที่การค้าชายแดนและผ่านแดนของประเทศโดยรวมมีมูลค่ารวม 1,937,629 ล้านบาท เพิ่มขึ้น 6.7 เปอร์เซ็นต์ และการค้าผ่านแดนแตะระดับกว่า 1.04 ล้านล้านบาท ซึ่งเป็นสถิติสูงสุดเป็นประวัติการณ์ ตัวเลขเหล่านี้ไม่ใช่สถิติการท่องเที่ยวโดยตรง แต่ช่วยอธิบายได้ว่าเมืองชายแดนอย่างเชียงของยังอยู่ในแนวเส้นทางเศรษฐกิจที่มีศักยภาพสูง การพัฒนาพื้นที่สาธารณะริมน้ำโขงให้มีมาตรฐานและมีเรื่องเล่าจึงมีโอกาสส่งผลต่อบรรยากาศการเดินทาง การจับจ่าย และการรับรู้ภาพลักษณ์พื้นที่ได้จริง หากบริหารจัดการได้ตรงเป้า

แนวคิด Active Lifestyle กำลังเติบโตแรงในไทย จากเดิมที่การดูแลร่างกายมักเชื่อมกับความสวยงาม

ในอีกด้านหนึ่ง ข่าวนี้เกิดขึ้นในจังหวะที่พฤติกรรมผู้บริโภคไทยกำลังเปลี่ยนไปอย่างชัดเจน The 1 Insight ซึ่งเผยแพร่ผ่านสื่อเศรษฐกิจหลายสำนักเมื่อวันที่ 6 มีนาคม 2569 ระบุว่าแนวคิด Active Lifestyle กำลังเติบโตแรงในไทย จากเดิมที่การดูแลร่างกายมักเชื่อมกับความสวยงาม สู่การให้ความสำคัญกับสมรรถภาพและสุขภาพระยะยาวมากขึ้น พร้อมงบใช้จ่ายด้านการออกกำลังกายที่เพิ่มต่อเนื่อง ข้อมูลเดียวกันระบุด้วยว่าตลาดสินค้ากีฬาทั่วโลกเติบโตเฉลี่ยราว 6 เปอร์เซ็นต์ต่อปี และในหมวดรองเท้า Performance Footwear มียอดขายก่อนงาน HYROX Bangkok 2025 สูงกว่าหลังงานถึง 1.5 เท่า สะท้อนว่ากีฬาและสุขภาพไม่ได้เป็นเพียงกระแสชั่วคราว แต่กำลังกลายเป็นระบบเศรษฐกิจใหม่ที่มีผลต่อการใช้พื้นที่ การบริโภค และรูปแบบการเดินทางของผู้คน

รายละเอียดเชิงพฤติกรรมยิ่งทำให้มิติ “ออกกำลังกาย” ในแผนพัฒนาท่าเรือเชียงของไม่ใช่ลูกเล่นทางการตลาด แต่มีฐานรองรับจากแนวโน้มจริง Gen Z ถูกอธิบายว่าใช้กิจกรรมออกกำลังกายเป็นพื้นที่แสดงตัวตน โดยยอดขายอุปกรณ์กีฬาเทนนิสในกลุ่มนี้โตถึง 5 เท่า และหมวดชุดวิ่งเติบโตกว่า 2 เท่า ขณะที่ Gen Y มองการออกกำลังกายเป็นทั้งสมรรถนะและชุมชน โดยการใช้จ่ายสมาชิกฟิตเนสโตมากกว่า 2 เท่า ส่วน Gen X ให้ความสำคัญกับคุณภาพชีวิตและความคล่องตัวระยะยาว โดยมีค่าใช้จ่ายเฉลี่ยต่อคู่ในหมวดรองเท้าวิ่งสูงกว่ากลุ่มวัยอื่น 1.3 เท่า ภาพรวมนี้สะท้อนว่า หากเชียงของสามารถสร้างพื้นที่ริมน้ำที่เดินได้ วิ่งได้ พักได้ และเรียนรู้ได้ในจุดเดียวกัน พื้นที่ดังกล่าวก็มีโอกาสตอบโจทย์คนหลายวัยพร้อมกัน ตั้งแต่วัยรุ่นสายกิจกรรม คนทำงานที่มองหาพื้นที่ชุมชน ไปจนถึงวัยกลางคนที่ใส่ใจสุขภาพเชิงป้องกันมากขึ้น

เพราะพื้นที่เชียงของได้แสดงให้เห็นแล้วว่ากีฬา สุขภาพ และการเชื่อมโยงชายแดน

ยิ่งไปกว่านั้น เชียงของเองไม่ได้เริ่มต้นจากศูนย์ในเรื่องการท่องเที่ยวเชิงกีฬา เพราะเมื่อวันที่ 30 พฤศจิกายน 2568 สถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทยจังหวัดเชียงรายรายงานกิจกรรม Kham Kong Run 2025 ซึ่งจัดที่ด่านตรวจคนเข้าเมืองเชียงของ บริเวณสะพานมิตรภาพไทย ลาว แห่งที่ 4 โดยระบุชัดว่ากิจกรรมดังกล่าวมีเป้าหมายเพื่อส่งเสริมและกระตุ้นเศรษฐกิจท่องเที่ยวในอำเภอเชียงของและเมืองห้วยทราย แขวงบ่อแก้ว ผ่านการท่องเที่ยวเชิงกีฬาและสุขภาพ ควบคู่กับการสร้างความสัมพันธ์ระหว่างประชาชนสองฝั่งโขง ข้อมูลนี้ทำให้แผนพัฒนาศูนย์บริการนักท่องเที่ยวครั้งล่าสุดมีความสมเหตุสมผลมากขึ้น เพราะพื้นที่เชียงของได้แสดงให้เห็นแล้วว่ากีฬา สุขภาพ และการเชื่อมโยงชายแดน สามารถเดินร่วมกันได้จริงในระดับกิจกรรม หากมีการยกระดับพื้นที่ถาวรรองรับ แนวคิดดังกล่าวก็มีโอกาสขยายผลได้ไกลกว่าอีเวนต์รายปี

อย่างไรก็ตาม โอกาสที่ใหญ่ขึ้นย่อมมาพร้อมโจทย์ที่ต้องตอบให้ชัด แผนที่เผยแพร่ในขณะนี้อยู่ในขั้น เตรียมเสนอและหารือเชิงพัฒนา ยังไม่ใช่ประกาศเริ่มก่อสร้างหรือเปิดใช้งานรูปแบบใหม่อย่างเป็นทางการ สิ่งที่มีข้อมูลยืนยันแล้วคือการลงพื้นที่ตรวจสภาพ การมุ่งซ่อมโครงสร้างและพื้นที่แตกร้าวเพื่อความปลอดภัย และการประชุมร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเพื่อผลักแผนต่อไป แต่ยังไม่ปรากฏรายละเอียดวงเงินลงทุน แบบก่อสร้าง หรือกรอบเวลาดำเนินงานที่เผยแพร่ต่อสาธารณะในแหล่งข้อมูลที่ตรวจสอบได้ ณ ขณะนี้ ประเด็นนี้สำคัญมาก เพราะสำหรับพื้นที่ริมน้ำโขง ความปลอดภัยทางกายภาพ การออกแบบที่สอดคล้องกับสภาพพื้นที่ และการดูแลต่อเนื่องหลังปรับปรุงแล้ว คือหัวใจที่จะชี้ว่าโครงการจะเป็นแลนด์มาร์คจริง หรือเป็นเพียงความคาดหวังที่ค้างอยู่ในเอกสารประชุม

ช่วยขับภาพลักษณ์เชียงรายให้ชัดขึ้นในฐานะเมืองท่องเที่ยวที่ไม่ได้ขายเพียงความงามเชิงทิวทัศน์ แต่ขายคุณภาพชีวิต

ในมุมของผลประโยชน์สาธารณะ หากแผนพัฒนานี้เดินหน้าได้ตามทิศทางที่ประกาศไว้ ผู้ได้ประโยชน์จะไม่ได้มีเพียงนักท่องเที่ยว แต่รวมถึงคนในพื้นที่ที่ต้องการพื้นที่พักผ่อนริมน้ำปลอดภัย เยาวชนที่ต้องการแหล่งเรียนรู้เรื่องแม่น้ำโขงและทรัพยากรท้องถิ่น ผู้ประกอบการรายย่อยที่อาจได้ประโยชน์จากการเพิ่มเวลาพำนักของผู้มาเยือน และเครือข่ายท่องเที่ยวไทย ลาว ที่ต้องการจุดเชื่อมประสบการณ์ใหม่บนชายแดน ในระยะยาว พื้นที่เช่นนี้ยังอาจช่วยขับภาพลักษณ์เชียงรายให้ชัดขึ้นในฐานะเมืองท่องเที่ยวที่ไม่ได้ขายเพียงความงามเชิงทิวทัศน์ แต่ขายคุณภาพชีวิต ประสบการณ์เรียนรู้ และสุขภาวะร่วมสมัย ซึ่งสอดรับกับแนวโน้มที่คนเดินทางยุคใหม่ให้ความสำคัญมากขึ้นเรื่อยๆ

แต่ในอีกด้านหนึ่ง ชุมชนเองก็ควรติดตามความคืบหน้าของโครงการอย่างใกล้ชิด โดยเฉพาะ 4 เรื่องสำคัญ ได้แก่ ความปลอดภัยของโครงสร้างและพื้นที่สาธารณะ รูปแบบการจัดการเนื้อหาเรียนรู้เกี่ยวกับสัตว์น้ำและระบบนิเวศ การเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการและคนท้องถิ่นมีส่วนร่วมจริง และการออกแบบกิจกรรมที่จะทำให้พื้นที่นี้มีการใช้งานต่อเนื่องตลอดปี ไม่ใช่คึกคักเพียงช่วงเปิดตัว เพราะประสบการณ์ของหลายเมืองชี้ตรงกันว่า การพัฒนาพื้นที่สาธารณะให้สำเร็จไม่ได้วัดกันที่ความสวยในวันแรก แต่ต้องวัดจากจำนวนคนที่กลับมาใช้ซ้ำ ความรู้สึกเป็นเจ้าของของชุมชน และรายได้ที่กระจายถึงคนตัวเล็กในพื้นที่อย่างต่อเนื่อง ซึ่งทั้งหมดนี้ยังเป็นโจทย์ปลายทางที่เชียงของต้องพิสูจน์ด้วยการลงมือทำจริงในระยะต่อไป

เชื่อมเยาวชนเข้ากับความรู้ และเชื่อมเศรษฐกิจท้องถิ่นเข้ากับอนาคตของการท่องเที่ยวชายแดนอย่างเป็นรูปธรรม

สำหรับวันนี้ สิ่งที่ยืนยันได้แน่ชัดคือ องค์การบริหารส่วนจังหวัดเชียงรายได้ส่งสัญญาณอย่างจริงจังแล้วว่า ท่าเรือเชียงของจะไม่ถูกมองเป็นเพียงจุดผ่านแดนหรือจุดชมวิวเดิมอีกต่อไป แต่กำลังถูกวางให้เป็นพื้นที่ยุทธศาสตร์ใหม่ของจังหวัดในมิติท่องเที่ยว การเรียนรู้ และสุขภาวะ หากแผนนี้ถูกขับเคลื่อนต่ออย่างเป็นระบบ เชียงของอาจได้มากกว่าแลนด์มาร์คแห่งใหม่ริมโขง แต่จะได้พื้นที่สาธารณะที่เชื่อมชุมชนเข้ากับแม่น้ำ เชื่อมเยาวชนเข้ากับความรู้ และเชื่อมเศรษฐกิจท้องถิ่นเข้ากับอนาคตของการท่องเที่ยวชายแดนอย่างเป็นรูปธรรม ทว่าในอีกด้านหนึ่ง หากแผนไม่สามารถแปลงเป็นรายละเอียดปฏิบัติที่ชัดเจน ข่าววันนี้ก็จะเป็นเพียงภาพฝันอีกชิ้นที่สะท้อนความตั้งใจมากกว่าผลลัพธ์ ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมประเด็นนี้จึงควรถูกติดตามต่อจากนี้อย่างจริงจัง ไม่ใช่เพียงอ่านผ่านไปแล้วจบลงพร้อมกระแสข่าวรายวัน

สรรพสามิตเชียงรายจับมือ มฟล. เปิดหลักสูตรบัณฑิตพันธุ์ใหม่ ยกระดับสุราชุมชนสู่ระบบการผลิตเชิงพาณิชย์

เชียงราย, 21 กุมภาพันธ์ 2569 – ท่ามกลางการเปลี่ยนผ่านเชิงโครงสร้างของเศรษฐกิจท้องถิ่นที่กำลังมุ่งสู่การสร้างมูลค่าเพิ่มจากทุนทางวัฒนธรรม จังหวัดเชียงรายได้ก้าวอีกขั้นด้วยการผนึกกำลังระหว่างหน่วยงานกำกับดูแลและสถาบันการศึกษาชั้นนำ เพื่อยกระดับ “สุราชุมชน” จากภูมิปัญญาดั้งเดิมสู่ระบบการผลิตเชิงพาณิชย์ที่ได้มาตรฐานและถูกต้องตามกฎหมาย

สำนักงานสรรพสามิตพื้นที่เชียงราย ร่วมกับสำนักวิชาอุตสาหกรรมเกษตร มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ลงนามบันทึกข้อตกลงความร่วมมือเพื่อเปิดหลักสูตร “การผลิตเครื่องดื่มแอลกอฮอล์เชิงพาณิชย์และการควบคุมมาตรฐาน” หลังจากหลักสูตรดังกล่าวได้รับการอนุมัติจากสำนักงานปลัดกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม เมื่อวันที่ 19 กุมภาพันธ์ 2569 ภายใต้กรอบโครงการบัณฑิตพันธุ์ใหม่

การลงนามครั้งนี้มีนางสาวนงลักษณ์ กุศล สรรพสามิตพื้นที่เชียงราย และผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. สุทธิวัลย์ สีทา คณบดีสำนักวิชาอุตสาหกรรมเกษตร มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ร่วมลงนาม โดยมีเป้าหมายเพื่อพัฒนาศักยภาพผู้ประกอบการสุราชุมชนในจังหวัดเชียงรายให้สามารถผลิตเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ได้ตามมาตรฐานความปลอดภัยและกฎหมาย เพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขัน และสร้างรายได้หมุนเวียนในระบบเศรษฐกิจฐานรากอย่างยั่งยืน

จุดตั้งต้นของความร่วมมือ

ความเคลื่อนไหวครั้งนี้ไม่ได้เกิดขึ้นโดยลำพัง หากแต่สะท้อนบริบทเชิงนโยบายที่รัฐต้องการปฏิรูปอุตสาหกรรมเครื่องดื่มท้องถิ่นให้เข้าสู่ระบบที่มีการควบคุมคุณภาพอย่างเป็นระบบ ภายใต้แนวคิดการสร้างบัณฑิตพันธุ์ใหม่ที่มุ่งเน้นการพัฒนาทักษะเฉพาะทางตอบโจทย์อุตสาหกรรมเป้าหมาย

ข้อมูลจากกรมสรรพสามิตระบุว่า การผลิตสุราชุมชนในหลายพื้นที่ของประเทศมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นต่อเนื่องหลังการผ่อนคลายกฎระเบียบในช่วงหลายปีที่ผ่านมา แต่ความท้าทายสำคัญยังอยู่ที่การควบคุมคุณภาพ ความปลอดภัย และการปฏิบัติตามข้อกำหนดด้านภาษีสรรพสามิต

จังหวัดเชียงราย ซึ่งมีภูมิปัญญาด้านการหมักและการกลั่นในชุมชนจำนวนมาก โดยเฉพาะในพื้นที่ชนบทและกลุ่มชาติพันธุ์ จึงถูกมองว่าเป็นพื้นที่ยุทธศาสตร์ที่ควรได้รับการสนับสนุนอย่างเป็นระบบ เพื่อเปลี่ยนจากการผลิตแบบครัวเรือนสู่การผลิตเชิงพาณิชย์ที่สามารถขยายตลาดได้

โครงสร้างหลักสูตรและสมรรถนะที่มุ่งสร้าง

หลักสูตรที่เปิดตัวครั้งนี้ออกแบบโดยสำนักวิชาอุตสาหกรรมเกษตร มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง โดยมีผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. รุ่งอรุณ สาสนทาญาติ เป็นผู้ประสานงานโครงการ

เนื้อหาครอบคลุมทั้งภาคทฤษฎีและภาคปฏิบัติ ประกอบด้วยสามมิติสำคัญ

ประการแรก คือ ความรู้เชิงวิชาการและทักษะทางเทคนิค ผู้เรียนจะได้รับการถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านกระบวนการหมักและการกลั่นตามหลักวิทยาศาสตร์สมัยใหม่ การควบคุมอุณหภูมิและเวลา การเลือกวัตถุดิบที่เหมาะสม รวมถึงการพัฒนาคุณลักษณะเฉพาะของผลิตภัณฑ์เพื่อสร้างความแตกต่างในตลาด

ประการที่สอง คือ มาตรฐานความปลอดภัยและการวิเคราะห์คุณภาพ หลักสูตรเน้นการตรวจสอบคุณภาพทางเคมีและจุลชีววิทยา เพื่อป้องกันสารปนเปื้อนที่เป็นอันตราย เช่น เมทิลแอลกอฮอล์ ซึ่งอาจก่อให้เกิดอันตรายต่อผู้บริโภค การสร้างระบบควบคุมคุณภาพในระดับชุมชนจึงถือเป็นหัวใจสำคัญของการยกระดับอุตสาหกรรมนี้

ประการที่สาม คือ ความรู้ด้านกฎหมายและการดำเนินธุรกิจ ผู้เรียนจะได้รับความรู้เกี่ยวกับข้อกำหนดของกรมสรรพสามิต การขออนุญาตผลิตและจำหน่าย การจัดทำบัญชีต้นทุน และการวางแผนธุรกิจเพื่อให้สามารถเติบโตได้อย่างถูกต้องตามกฎหมาย

กลุ่มเป้าหมายและรูปแบบการเรียน

หลักสูตรรุ่นที่หนึ่งเปิดรับผู้ประกอบการสุราชุมชนในจังหวัดเชียงรายจำนวน 40 ราย ใช้ระยะเวลาเรียน 4 เดือน โดยไม่มีค่าใช้จ่าย ผู้ผ่านการอบรมจะได้รับเกียรติบัตรจากมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง เพื่อรับรองมาตรฐานความรู้และความสามารถ

การกำหนดจำนวนผู้เรียนที่จำกัดสะท้อนแนวทางการพัฒนาแบบเข้มข้น เพื่อให้ผู้เข้าร่วมสามารถฝึกปฏิบัติจริงในห้องปฏิบัติการและโรงงานต้นแบบของมหาวิทยาลัย

มิติทางเศรษฐกิจและการแข่งขัน

ในบริบทของจังหวัดเชียงรายซึ่งมีบทบาทเป็นเมืองท่องเที่ยวและเมืองสุขภาพ การมีผลิตภัณฑ์เครื่องดื่มที่มีเอกลักษณ์และได้มาตรฐานสามารถสร้างมูลค่าเพิ่มในห่วงโซ่อุปทานท้องถิ่นได้อย่างมีนัยสำคัญ

ข้อมูลจากสำนักงานสถิติแห่งชาติและกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬาในช่วงปี 2567 ชี้ว่า จังหวัดเชียงรายมีนักท่องเที่ยวหลายล้านคนต่อปี หากผลิตภัณฑ์สุราชุมชนสามารถเข้าสู่ตลาดโรงแรม ร้านอาหาร หรือร้านค้าปลอดอากรได้ ย่อมสร้างรายได้หมุนเวียนเพิ่มเติมในระบบเศรษฐกิจท้องถิ่น

นางสาวนงลักษณ์ กุศล ระบุว่า การส่งเสริมการจ้างงานและการพัฒนาศักยภาพผู้ประกอบการในอุตสาหกรรมเครื่องดื่มเป็นหนึ่งในแนวทางสำคัญในการลดความเสี่ยงจากการผลิตที่ไม่ได้มาตรฐาน และเพิ่มความเชื่อมั่นแก่ผู้บริโภค

ด้านผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. สุทธิวัลย์ สีทา กล่าวว่า มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวงมีศักยภาพด้านวิทยาศาสตร์การอาหารและเทคโนโลยีการผลิต พร้อมสนับสนุนองค์ความรู้เพื่อให้ผู้ประกอบการสามารถแข่งขันในตลาดได้อย่างมั่นคง

ความท้าทายด้านกฎหมายและมาตรฐาน

แม้การเปิดเสรีในบางส่วนของกฎหมายสุราชุมชนจะช่วยเพิ่มโอกาสให้ผู้ประกอบการรายย่อย แต่ข้อกำหนดด้านภาษีและการควบคุมคุณภาพยังคงเป็นประเด็นสำคัญ

กรมสรรพสามิตในฐานะหน่วยงานกำกับดูแลมีบทบาทในการกำหนดมาตรฐานการผลิตและการจัดเก็บภาษีสรรพสามิต เพื่อรักษาความเป็นธรรมทางเศรษฐกิจและความปลอดภัยของผู้บริโภค

การมีหลักสูตรที่เชื่อมโยงองค์ความรู้ทางวิชาการกับข้อกำหนดทางกฎหมายจึงเป็นกลไกสำคัญในการลดช่องว่างระหว่างผู้ผลิตรายย่อยกับระบบอุตสาหกรรมขนาดใหญ่

มุมมองเชิงนโยบายและการพัฒนาอย่างยั่งยืน

โครงการบัณฑิตพันธุ์ใหม่ซึ่งเป็นกรอบสนับสนุนหลักสูตรนี้ มีเป้าหมายปฏิรูปการเรียนรู้ให้ตอบโจทย์อุตสาหกรรมจริง และสร้างกำลังคนที่มีสมรรถนะตรงตามความต้องการตลาด

เมื่อพิจารณาในภาพรวม การพัฒนาหลักสูตรลักษณะนี้สะท้อนแนวคิดการพัฒนาเศรษฐกิจฐานรากผ่านการเสริมสร้างทักษะ ไม่ใช่เพียงการให้เงินอุดหนุน

หากผู้ประกอบการสามารถผลิตเครื่องดื่มที่มีมาตรฐานและมีเรื่องราวเชิงวัฒนธรรมประกอบ ย่อมสร้างคุณค่าเชิงสร้างสรรค์ที่สอดคล้องกับภาพลักษณ์เมืองสร้างสรรค์ของเชียงราย

บทสรุป

ความร่วมมือระหว่างสำนักงานสรรพสามิตพื้นที่เชียงรายและมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวงครั้งนี้ จึงมิใช่เพียงการเปิดหลักสูตรอบรมระยะสั้น หากแต่เป็นความพยายามวางรากฐานใหม่ให้แก่สุราชุมชนในจังหวัดเชียงราย

จากภูมิปัญญาที่สืบทอดกันในชุมชน สู่กระบวนการผลิตที่ผ่านการวิเคราะห์ทางวิทยาศาสตร์ จากการจำหน่ายในวงจำกัด สู่การขยายตลาดที่มีมาตรฐานรองรับ

ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงของเศรษฐกิจโลกและการแข่งขันที่เข้มข้น การยกระดับทักษะและการสร้างความรู้ที่ถูกต้องอาจเป็นปัจจัยชี้ขาดว่า สุราชุมชนจะเป็นเพียงสินค้าพื้นบ้าน หรือจะก้าวขึ้นเป็นสินค้าสร้างสรรค์ที่สร้างรายได้อย่างยั่งยืนให้แก่จังหวัดเชียงรายในระยะยาว

พด. พลิกฟื้นเขาหัวโล้นสู่ผืนดินยั่งยืน เดินหน้าฟื้นฟูพื้นที่สูงกว่า 8 แสนไร่ ชูผลตอบแทนสังคม 8.55 เท่า พร้อมขยายงานปีงบประมาณ 2569

เชียงราย, 20 กุมภาพันธ์ 2569 — เช้าวันหนึ่งบนพื้นที่สูงของภาคเหนือตอนบน ภาพไหล่เขาที่เคยโล่งเตียนจากการใช้ประโยชน์ที่ดินแบบไม่สอดคล้องกับสภาพลาดชัน กำลังถูกแทนที่ด้วยแนวขั้นบันไดดิน แปลงเกษตรถาวร และพื้นที่สีเขียวที่ค่อย ๆ กลับคืนสู่ภูมิทัศน์เดิม ท่ามกลางแรงกดดันของสภาพอากาศสุดขั้วและความเสี่ยงภัยพิบัติที่เกิดถี่ขึ้น งานฟื้นฟูพื้นที่สูงจึงไม่ได้เป็นเพียง “โครงการพัฒนาที่ดิน” หากแต่เป็นการจัดการความมั่นคงของชุมชนต้นน้ำ การลดความเสี่ยงน้ำหลากตะกอนดินลงสู่พื้นที่ราบ และการสร้างรายได้ที่ยืนระยะบนฐานทรัพยากรธรรมชาติ

ข้อมูลล่าสุดจากกรมพัฒนาที่ดินระบุว่า ศูนย์ปฏิบัติการพัฒนาที่ดินโครงการหลวง เดินหน้าภารกิจพัฒนาที่ดินในพื้นที่ศูนย์พัฒนาโครงการหลวงและสถานีเกษตรหลวงของมูลนิธิโครงการหลวง รวม 39 ศูนย์ ครอบคลุม 6 จังหวัดภาคเหนือตอนบน ได้แก่ เชียงใหม่ เชียงราย พะเยา ลำพูน แม่ฮ่องสอน และตาก บนพื้นที่เกษตรมากกว่า 800,000 ไร่ โดยเป้าหมายหลักคือการเปลี่ยนพื้นที่เสื่อมโทรมให้กลับมาเป็นฐานการผลิตที่เหมาะสมกับภูมินิเวศ และลดแรงกดดันต่อป่าไม้และต้นน้ำลำธาร

วงจรดินพัง น้ำหลาก และรายได้ที่ไม่มั่นคง คือโจทย์ที่ต้องแก้ทั้งระบบ

ภูมิประเทศของพื้นที่สูงมีจุดแข็งด้านความหลากหลายทางชีวภาพและศักยภาพการปลูกพืชเขตหนาว แต่ในอีกด้านหนึ่ง “ความลาดชัน” ทำให้ดินถูกชะล้างพังทลายได้ง่าย หากไม่มีระบบอนุรักษ์ดินและน้ำที่เหมาะสม เมื่อดินผิวหน้าหายไป ความอุดมสมบูรณ์ลดลง ต้นทุนปุ๋ยและน้ำสูงขึ้น ผลผลิตผันผวน และท้ายที่สุดความเสี่ยงย้ายไปอยู่ที่พื้นที่ราบ ผ่านตะกอนดิน น้ำหลาก และคุณภาพน้ำที่เสื่อมลงในฤดูฝน

งานวิชาการระดับนานาชาติยืนยันว่า การพังทลายของดินเป็นหนึ่งในตัวขับสำคัญของ “ดินเสื่อมโทรม” ซึ่งกระทบต่อความมั่นคงอาหารในภาพรวม อีกทั้งมีการประเมินว่าความสูญเสียผลผลิตพืชจากการพังทลายของดินอาจสะสมจนก่อให้เกิดการลดลงของผลผลิตรวมได้อย่างมีนัยสำคัญในระยะยาว หากไม่เร่งจัดการอย่างเป็นระบบ

ในบริบทนี้ ภารกิจของกรมพัฒนาที่ดินจึงถูกออกแบบให้ “ลงมือแก้ที่ต้นเหตุ” ด้วยการจัดระบบอนุรักษ์ดินและน้ำและการปรับการใช้ประโยชน์ที่ดินให้สอดคล้องศักยภาพพื้นที่ เพื่อให้คนอยู่กับป่าได้โดยไม่ต้องย้อนกลับไปสู่การทำไร่เลื่อนลอยที่สร้างความเสี่ยงซ้ำเดิม

50 ปีของการเปลี่ยนภูเขาหัวโล้นให้กลับมาเป็นพื้นที่ทำกินถาวร

กรมพัฒนาที่ดินระบุว่า ตลอดระยะเวลากว่า 50 ปี ศูนย์ปฏิบัติการพัฒนาที่ดินโครงการหลวงขับเคลื่อนการจัดทำระบบอนุรักษ์ดินและน้ำ โดยเฉพาะ “ขั้นบันไดดิน” ทั้งแบบต่อเนื่องและไม่ต่อเนื่อง เพื่อลดการชะล้างพังทลายของดินในพื้นที่ลาดชัน และช่วยให้เกษตรกรบนพื้นที่สูงมีพื้นที่ทำกินถาวรแล้วกว่า 90,000 ไร่

ในเชิงปฏิบัติ “ขั้นบันไดดิน” ทำหน้าที่เหมือนกลไกชะลอความเร็วของน้ำบนทางลาด ช่วยให้ดินและอินทรียวัตถุไม่ถูกพัดพาออกจากแปลง ลดการเกิดร่องน้ำลึกที่ทำให้หน้าดินเสียหายถาวร และช่วยให้ความชุ่มชื้นคงอยู่ในระบบดินได้นานขึ้น เมื่อระบบดินเริ่มฟื้นตัว เกษตรกรสามารถวางแผนการผลิตได้มั่นคงขึ้น และมีโอกาสเปลี่ยนจากการผลิตเพื่อเอาตัวรอด ไปสู่การผลิตที่คำนึงถึงคุณภาพและตลาด

ดร. สุมิตรา วัฒนา อธิบดีกรมพัฒนาที่ดิน ให้ภาพสะท้อนว่า ผลลัพธ์ที่เห็นชัดคือภูเขาหัวโล้นที่เคยเสื่อมโทรมกลับคืนสู่ความเขียวขจี กลายเป็นแปลงปลูกพืชผักเมืองหนาว ไม้ดอก และไม้ผล สร้างรายได้หมุนเวียนให้เกษตรกรตลอดทั้งปี ควบคู่การรักษาสมดุลทรัพยากรดิน น้ำ และป่าไม้

ลดการบุกรุกป่า และลดความเสี่ยงพื้นที่ราบไปพร้อมกัน

หนึ่งในประเด็นที่ถูกย้ำในข้อมูลของกรมพัฒนาที่ดินคือ งานอนุรักษ์ดินและน้ำบนพื้นที่สูงไม่ได้ส่งผลเฉพาะ “บนดอย” แต่เชื่อมโยงถึงความปลอดภัยของ “พื้นที่ราบ” เพราะเมื่อมีระบบดักตะกอนและชะลอน้ำที่ดี จะช่วยลดผลกระทบจากตะกอนดินและน้ำหลากที่ไหลลงสู่ชุมชนด้านล่างในฤดูฝน

นัยสำคัญของประเด็นนี้อยู่ที่ความจริงเชิงภูมิศาสตร์ของภาคเหนือ ต้นน้ำจำนวนมากอยู่บนพื้นที่ลาดชัน หากการใช้ประโยชน์ที่ดินไม่สมดุล ผลกระทบจะไหลตามแรงโน้มถ่วงลงสู่ระบบเศรษฐกิจด้านล่างอย่างรวดเร็ว ตั้งแต่ถนนชำรุด พื้นที่เกษตรราบเสียหาย ไปจนถึงต้นทุนจัดการภัยพิบัติของท้องถิ่นที่สูงขึ้นทุกปี

ตัวเลขความคุ้มค่าทางสังคมที่ถูกยกขึ้นเป็นหลักฐานเชิงนโยบาย

อีกมิติที่ทำให้งานพัฒนาที่ดินครั้งนี้ถูกจับตา คือการนำเครื่องมือวัด “ผลตอบแทนทางสังคม” มาใช้สื่อสารความคุ้มค่าอย่างเป็นรูปธรรม โดยกรมพัฒนาที่ดินระบุว่า มีการวิเคราะห์ผลตอบแทนทางสังคม หรือ SROI ในพื้นที่ศูนย์พัฒนาโครงการหลวงแม่ลาน้อย จังหวัดแม่ฮ่องสอน พบว่า ทุกการลงทุน 1 บาท สามารถสร้างผลประโยชน์กลับคืนสู่สังคมได้ 8.55 บาท ครอบคลุมมิติเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม

ตัวเลข 8.55 เท่า ไม่ได้เป็นเพียงสัญลักษณ์ความสำเร็จ แต่เป็น “ภาษาร่วม” ที่ทำให้หน่วยงานรัฐ ภาคเอกชน และชุมชนพูดคุยกันบนฐานเดียวกันว่า การฟื้นฟูพื้นที่สูงให้เหมาะสมกับภูมินิเวศนั้นให้ผลตอบแทนมากกว่าต้นทุนอย่างมีนัยสำคัญ

ในเชิงข่าวเศรษฐกิจชุมชน การวัดผลแบบนี้ยังช่วยให้สังคมมองเห็นว่าเงินงบประมาณด้านทรัพยากรธรรมชาติไม่ได้เป็นค่าใช้จ่ายที่หายไป แต่เป็นการลงทุนเพื่อลดต้นทุนซ่อนเร้นของประเทศ ไม่ว่าจะเป็นต้นทุนภัยพิบัติ ต้นทุนสุขภาพจากคุณภาพน้ำที่เสื่อมลง หรือความสูญเสียทางเศรษฐกิจจากผลผลิตเกษตรที่ผันผวน

ปีงบประมาณ 2569 ขยายงานต่อ เป้าหมายใหม่ 1,500 ไร่ ใน 10 ศูนย์ 5 จังหวัด

สำหรับปีงบประมาณ 2569 กรมพัฒนาที่ดินระบุว่า ศูนย์ปฏิบัติการพัฒนาที่ดินโครงการหลวงเตรียมจัดทำระบบอนุรักษ์ดินและน้ำเพิ่มเติม 1,500 ไร่ ในพื้นที่ศูนย์พัฒนาโครงการหลวง 10 แห่ง ครอบคลุม 5 จังหวัด เพื่อขยายโอกาสให้เกษตรกรบนพื้นที่สูงมีแหล่งทำกินที่มั่นคง ลดความเสี่ยงภัยพิบัติ ดักตะกอน เพิ่มความชุ่มชื้น และยกระดับความอุดมสมบูรณ์ของดิน

หากอ่านให้ลึกกว่าตัวเลข “1,500 ไร่” นี่คือการย้ำว่ากลยุทธ์ของรัฐกำลังเลื่อนไปสู่การจัดการเชิงป้องกันมากขึ้น ไม่ใช่รอให้เกิดความเสียหายแล้วค่อยฟื้นฟู เพราะเมื่อโครงสร้างดินเสียหายหนัก การฟื้นกลับมาสู่สภาพสมดุลเดิมใช้เวลานานและต้นทุนสูงกว่าอย่างมาก

เชียงรายอยู่ในสมการเดียวกันของพื้นที่สูงภาคเหนือ

แม้ข้อมูลครั้งนี้อ้างอิงภาพรวม 6 จังหวัด แต่เชียงรายถูกนับเป็นหนึ่งในพื้นที่ยุทธศาสตร์ของงานฟื้นฟูพื้นที่สูง เนื่องจากเป็นจังหวัดที่มีพื้นที่ภูเขาและชุมชนต้นน้ำจำนวนมาก และมีระบบเศรษฐกิจที่เชื่อมโยงกับทรัพยากรธรรมชาติอย่างแน่นแฟ้น ตั้งแต่เกษตรบนที่สูงไปจนถึงการท่องเที่ยวเชิงธรรมชาติ

ในมุมของ “ผลต่อชีวิตและชุมชน” งานอนุรักษ์ดินและน้ำสะท้อนกลับมาที่ความมั่นคงของรายได้ครัวเรือนบนดอย หากแปลงเกษตรสามารถผลิตได้ต่อเนื่อง ภาระหนี้สินจากผลผลิตเสียหายลดลง และคนรุ่นใหม่มีเหตุผลที่จะอยู่กับบ้านเกิดมากขึ้น โดยไม่ต้องย้ายออกไปทำงานรับจ้างนอกพื้นที่เพียงอย่างเดียว

ประเด็นเด่นของข่าว มิติสิ่งแวดล้อมเดินคู่กับเศรษฐกิจฐานราก

ภาพรวมของมาตรการครั้งนี้ชี้ชัดว่า การทำให้พื้นที่สีเขียวกลับมาไม่ใช่เป้าหมายเชิงสัญลักษณ์ แต่เป็นการออกแบบระบบเศรษฐกิจฐานรากให้ “ทำมาหากินได้โดยไม่กินต้นทุนธรรมชาติ” เพราะเมื่อดินเสื่อม น้ำเสีย และป่าถูกกดดัน ความเสียหายสุดท้ายจะตกอยู่กับชุมชนเป็นอันดับแรก

ขณะเดียวกัน การอ้างอิงงานระดับนานาชาติที่ชี้ว่าการเสื่อมโทรมของดินและการพังทลายของดินส่งผลต่อผลผลิตในระยะยาว เป็นเหมือนสัญญาณเตือนว่า การลงทุนอนุรักษ์ดินและน้ำไม่ใช่เรื่องท้องถิ่นเท่านั้น แต่เป็นโจทย์ความมั่นคงที่ทุกประเทศต้องจัดการ

ประเด็นรองที่ต้องติดตาม ความยั่งยืนต้องวัดผลและต่อยอดตลาด

แม้ตัวเลข SROI จะสะท้อนความคุ้มค่า แต่การทำให้งานยืนระยะยังต้องติดตามอย่างน้อยสามเรื่อง

เรื่องแรก มาตรฐานการดูแลรักษาระบบอนุรักษ์ดินและน้ำหลังสร้างแล้ว เพราะขั้นบันไดดินหรือโครงสร้างชะลอน้ำต้องมีการบำรุงรักษา หากปล่อยให้พังชำรุด ผลลัพธ์จะถอยกลับอย่างรวดเร็วในฤดูฝน

เรื่องที่สอง การต่อยอดสู่ “ตลาด” ที่ให้มูลค่าเพิ่มกับผลผลิตพื้นที่สูง เพื่อให้รายได้ที่เพิ่มขึ้นไม่เป็นเพียงช่วงสั้น แต่เป็นแรงจูงใจระยะยาวให้ชุมชนรักษาระบบนิเวศร่วมกัน

เรื่องที่สาม การประสานงานระดับพื้นที่ เพราะปัญหาดิน น้ำ ป่า ไม่ได้อยู่ในขอบเขตองค์กรเดียว ความสำเร็จจริงต้องเกิดจากการทำงานร่วมกันของหน่วยงานรัฐ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น สถาบันการศึกษา และเครือข่ายเกษตรกร

สิ่งที่ประชาชนทำได้ทันที เพื่อช่วยให้พื้นที่สูงฟื้นตัวอย่างยั่งยืน

ประชาชนทั่วไปอาจไม่ได้มีบทบาทสร้างขั้นบันไดดินด้วยตนเอง แต่สามารถสนับสนุนระบบนี้ในทางปฏิบัติได้ เช่น เลือกซื้อสินค้าเกษตรพื้นที่สูงที่มาจากแหล่งผลิตรับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อม สนับสนุนท่องเที่ยวชุมชนที่คืนรายได้สู่พื้นที่ และร่วมเฝ้าระวังการเผาและการบุกรุกพื้นที่ป่าในช่วงเสี่ยง เพื่อไม่ให้แรงกดดันย้อนกลับไปทำลายความพยายามฟื้นฟูที่ใช้เวลาหลายสิบปี

ในภาพใหญ่ ข่าวนี้จึงสะท้อนว่า “การฟื้นฟูเขาหัวโล้น” ไม่ใช่เรื่องโรแมนติกของภูมิทัศน์สีเขียว แต่คือการลงทุนด้านความปลอดภัยของผู้คนทั้งต้นน้ำและปลายน้ำ พร้อมตัวเลขความคุ้มค่าที่ถูกยกขึ้นมาเป็นหลักฐานว่า การพัฒนาที่ดินเมื่อทำอย่างถูกทาง สามารถสร้างผลประโยชน์คืนสังคมได้จริง