ไข้ดินไม่ใช่โรคไกลตัว เชียงรายต้องเฝ้าระวังก่อนฝนมา เมื่อโรคจากดินและน้ำเริ่มขยับเร็วกว่าเดิม

เชียงราย,21 เมษายน 2569 – ปลายเมษายนของภาคเหนือในหลายปีมักเป็นช่วงรอฝนแรก รอให้ความร้อนหนัก ๆ คลายตัว และรอให้ชีวิตชนบทกลับไปสู่จังหวะการทำงานตามฤดูกาลอีกครั้ง แต่ปีนี้มีอีกสิ่งหนึ่งที่กำลังขยับเข้ามาเงียบ ๆ ก่อนฤดูฝนจะเริ่มเต็มตัว นั่นคือโรคเมลิออยโดสิส หรือที่คนไทยรู้จักกันในชื่อ “โรคไข้ดิน” โรคที่ไม่ได้ส่งเสียงดังเท่าไข้หวัดใหญ่ ไม่ได้มีภาพจำชัดแบบไข้เลือดออก แต่กลับเป็นโรคติดเชื้อที่แพทย์และนักระบาดวิทยาไม่กล้ามองข้าม เพราะมันซ่อนตัวอยู่ในดิน ในน้ำ ในนาข้าว ในแปลงผัก และในงานประจำวันของผู้คนจำนวนมาก โดยเฉพาะคนที่ใช้ชีวิตอยู่กับภาคเกษตรอย่างใกล้ชิด

สัญญาณเตือนรอบล่าสุดจากกระทรวงสาธารณสุขทำให้เรื่องนี้ไม่ใช่เพียงประเด็นสุขภาพเฉพาะกลุ่มอีกต่อไป ข้อมูลที่เผยแพร่เมื่อ 18 เมษายนระบุว่า ตั้งแต่ 1 มกราคมถึง 16 เมษายน 2569 ประเทศไทยพบผู้ป่วยสะสม 732 ราย เสียชีวิต 23 ราย และเมื่อกรมควบคุมโรคแถลงอีกครั้งในวันที่ 21 เมษายน ตัวเลขขยับเป็น 752 ราย เสียชีวิตเท่าเดิมที่ 23 ราย นั่นหมายความว่าในช่วงเวลาเพียงสองวัน ตัวเลขผู้ป่วยเพิ่มขึ้นอีก 20 ราย แม้ประเทศไทยยังไม่เข้าสู่ช่วงระบาดสูงสุดอย่างเต็มที่ ซึ่งปกติจะอยู่ในฤดูฝนราวเดือนพฤษภาคมถึงสิงหาคมก็ตาม

ตัวเลขที่เพิ่มขึ้นก่อนฤดูฝน คือสัญญาณที่ไม่ควรอ่านผ่าน

ในทางระบาดวิทยา ตัวเลขผู้ป่วย 752 รายอาจยังไม่ใช่จุดสูงสุดของปี แต่สิ่งที่ทำให้แพทย์เป็นห่วงอยู่ตรงลักษณะของโรคมากกว่าจำนวนผู้ป่วยล้วน ๆ เพราะโรคไข้ดินเป็นโรคที่มักถูกวินิจฉัยช้า อาการเริ่มต้นไม่ชี้ชัด บางรายเริ่มจากไข้ธรรมดา บางรายเหมือนปอดบวม บางรายคล้ายวัณโรค หรืออาจมีฝีตามผิวหนัง ปวดท้อง ปวดข้อ ปวดกระดูก กระจายไปหลายระบบของร่างกาย จนกว่าจะมีการเพาะเชื้อในห้องปฏิบัติการ จึงจะยืนยันได้ชัดว่าคนไข้ติดเชื้ออะไร นี่จึงเป็นเหตุผลที่กรมควบคุมโรคใช้คำว่า ต้องเฝ้าระวังอย่างเคร่งครัด แม้จะยังไม่ถึงฤดูพีกของโรคก็ตาม

ภาพที่ต้องมองควบคู่กันอีกด้านคือ ผู้ป่วยครึ่งหนึ่งของปีนี้ หรือ 376 ราย ต้องนอนรักษาในโรงพยาบาล ขณะที่กลุ่มอายุที่พบผู้ป่วยมากที่สุดคืออายุ 60 ปีขึ้นไป จำนวน 329 ราย รองลงมาคือ 50 ถึง 59 ปี จำนวน 215 ราย และ 40 ถึง 49 ปี จำนวน 100 ราย ตัวเลขนี้สะท้อนอย่างชัดเจนว่า โรคไข้ดินไม่ใช่เรื่องของเด็กหรือวัยรุ่นเป็นหลัก แต่เป็นโรคที่ไปชนกับประชากรกลุ่มทำงานและผู้สูงอายุ ซึ่งในหลายบ้านคือคนที่เป็นทั้งเสาหลักทางรายได้และเสาหลักของครอบครัว เมื่อคนกลุ่มนี้ป่วยหนัก ผลกระทบจึงไม่ได้หยุดแค่ที่ตัวผู้ป่วย แต่ส่งต่อไปยังทั้งบ้าน ทั้งไร่ ทั้งนา และทั้งรายได้ของครัวเรือนด้วย

โรคจากดินที่ชื่อฟังดูธรรมดา แต่ความรุนแรงไม่ธรรมดา

หน้าความรู้โรคของกรมควบคุมโรคอธิบายไว้ตรงไปตรงมาว่า เมลิออยโดสิสเป็นโรคติดเชื้อร้ายแรงถึงชีวิต เกิดจากแบคทีเรีย Burkholderia pseudomallei ซึ่งพบได้ในเขตร้อนชื้น โดยเฉพาะในดินและน้ำ ผู้ติดเชื้ออาจไม่มีอาการเลยในระยะแรก หรืออาจมีอาการหลากหลายมากจนดูเหมือนโรคอื่น แต่หากเชื้อลุกลามเข้าสู่กระแสเลือดแบบเฉียบพลัน อัตราป่วยตายอาจสูงถึงร้อยละ 40 ถึง 60 โดยเฉพาะในคนที่มีเบาหวาน ดื่มสุราเรื้อรัง หรือมีภูมิคุ้มกันต่ำ และบางรายอาจเสียชีวิตภายใน 24 ถึง 48 ชั่วโมงหลังอาการทรุดลงอย่างรวดเร็ว

นี่คือเหตุผลว่าทำไมโรคนี้จึงถูกเรียกกันในวงการแพทย์ว่าเป็นโรคที่ “ลอกเลียนแบบ” อาการของโรคอื่นได้ดีมาก และในข้อมูลที่ทีมข่าวนครเชียงรายนิวส์ได้รับจาก พญ.วิชญา วนิชกุลวิริยะ แพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว โรงพยาบาลกรุงเทพเชียงราย ก็อธิบายไปในทิศทางเดียวกันว่า โรคไข้ดินมักไม่มีอาการเฉพาะ ทำให้หลายคนมองว่าเป็นไข้ทั่วไปหรือป่วยจากการทำงานหนัก ทั้งที่จริงอาจเป็นการติดเชื้อที่กำลังลุกลามอยู่ในร่างกายแล้ว จุดสังเกตสำคัญจึงไม่ใช่แค่ “มีไข้” แต่เป็นไข้ที่ไม่ดีขึ้นใน 2 ถึง 3 วัน ร่วมกับประวัติลุยน้ำ ย่ำโคลน สัมผัสดิน หรือมีฝีและหนองผิดปกติที่ผิวหนัง

เชียงรายไม่ได้ถูกระบุว่าเป็นศูนย์กลางระบาด แต่เป็นพื้นที่ที่เงื่อนไขเสี่ยงครบเกือบทุกข้อ

ในเอกสารความรู้ของกรมควบคุมโรคมีการระบุว่า ในประเทศไทยพบโรคนี้มากในภาคอีสาน นั่นหมายความว่าเชียงรายไม่ได้ถูกระบุว่าเป็นพื้นที่ระบาดหลักของประเทศในเชิงประวัติศาสตร์ แต่หากมองจาก “เงื่อนไขเสี่ยง” เชียงรายกลับมีหลายปัจจัยที่ต้องเฝ้าระวังอย่างจริงจัง ทั้งภาคเกษตรที่ยังมีคนทำงานกลางแจ้งจำนวนมาก พื้นที่ดินชุ่มน้ำและแปลงนาในหลายอำเภอ กลุ่มแรงงานที่ต้องลุยน้ำหรือสัมผัสดินเป็นเวลานาน รวมถึงผู้สูงอายุและผู้ป่วยโรคเรื้อรังที่มีอยู่ในชุมชนจำนวนไม่น้อย

ถ้าจะยกตัวอย่างให้เข้าใจง่าย โรคนี้ไม่ต่างจากศัตรูที่ไม่เลือกบ้านหลังใหญ่หรือหลังเล็ก แต่จะเลือก “ช่องทางเข้า” มากกว่า บ้านที่มีคนเดินลุยน้ำบ่อย มีบาดแผลเล็ก ๆ ที่เท้าหรือขา มีโรคเบาหวานที่คุมน้ำตาลไม่ดี หรือมีพฤติกรรมชะล่าใจเรื่องการอาบน้ำล้างตัวหลังทำงานกลางทุ่ง ก็ย่อมเปิดประตูให้เชื้อเข้ามาได้ง่ายกว่า ข้อนี้สำคัญสำหรับเชียงรายมาก เพราะชีวิตในชนบทจำนวนไม่น้อยยังผูกกับการทำงานที่สัมผัสดินน้ำโดยตรง และการละเลยเพียงนิดเดียวอาจกลายเป็นความเสี่ยงใหญ่กว่าที่คิด