เส้นแบ่งที่กำลังเลือนหาย ระบบวิจัยไทยกำลังยอมรับว่า นโยบาย งบประมาณ ภาคธุรกิจ และสื่อ ต้องทำงานร่วมกันมากกว่าเดิม

ที่ผ่านมา หนึ่งในจุดอ่อนของระบบวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรมไทย คือการทำงานแบบแยกส่วน แต่ละภาคส่วนต่างมีภาษา วิธีคิด และเป้าหมายเฉพาะตัว นักวิจัยคิดในกรอบวิชาการ ภาคธุรกิจคิดในกรอบตลาด ภาครัฐคิดในกรอบนโยบายและระเบียบ ส่วนสื่อคิดในกรอบการสื่อสารที่ประชาชนเข้าถึงได้ เมื่อแต่ละวงพูดกันคนละภาษา งานวิจัยจำนวนไม่น้อยจึงจบอยู่ที่รายงาน ขณะที่นโยบายจำนวนไม่น้อยก็ไม่สามารถลงสู่การปฏิบัติได้อย่างมีพลัง

หลักสูตร ววน. รุ่นที่ 1 จึงมีความน่าสนใจเพราะพยายามดึงคนจากหลายระบบเข้ามาอยู่ในห้องเรียนเดียวกัน และสร้างภาษากลางร่วมกันในเรื่องอนาคตของประเทศ การออกแบบเช่นนี้ไม่ได้รับประกันว่าความร่วมมือจะเกิดขึ้นโดยอัตโนมัติ แต่ก็ทำให้มี “พื้นที่กลาง” ซึ่งหาได้ยากในระบบราชการและระบบความรู้ไทย ยิ่งเมื่อ สกสว. เตรียมเปิดรับหลักสูตรรุ่นถัดไปในวันที่ 23 เมษายน 2569 ตามข้อมูลประชาสัมพันธ์ของหน่วยงาน ก็ยิ่งชัดว่าความตั้งใจนี้ไม่ได้เป็นกิจกรรมครั้งเดียวแล้วจบ แต่ถูกวางให้เป็นกลไกต่อเนื่องเพื่อขยายเครือข่ายของผู้นำที่เชื่อมโยงระบบเข้าหากันมากขึ้น

บทเรียนจากรุ่นที่ 1 ความสำเร็จที่แท้จริงอาจไม่ได้อยู่ที่จำนวนผู้จบ แต่อยู่ที่จำนวนความร่วมมือที่จะเกิดหลังจากนี้

หากจะมองหาประเด็นเด่นที่สุดของพิธีมอบประกาศนียบัตรครั้งนี้ ประเด็นนั้นอาจไม่ใช่จำนวนผู้สำเร็จหลักสูตรหรือชื่อผู้ร่วมพิธี แต่คือคำถามหลังพิธีต่างหากว่า เครือข่ายที่ถูกสร้างขึ้นจะนำไปสู่อะไรต่อ การอบรมผู้บริหารระดับสูงจำนวนมากในประเทศเกิดขึ้นอยู่เสมอ แต่ไม่ใช่ทุกหลักสูตรที่จะสามารถเปลี่ยนการรู้จักกันให้กลายเป็นความร่วมมือที่เกิดผลจริงได้ จุดท้าทายของ ววน. รุ่นที่ 1 จึงไม่ได้อยู่ในห้องอบรม หากอยู่ในช่วงเวลาหลังจากนี้ ว่าผู้ที่ผ่านหลักสูตรจะสามารถนำมุมมอง เครือข่าย และความเข้าใจเชิงระบบไปใช้ในบทบาทของตนได้มากน้อยเพียงใด

นี่คือเหตุผลที่คำกล่าวของ ศ. ดร.สมปอง คล้ายหนองสรวง ว่า ววน. รุ่นที่ 1 คือ “ผู้บุกเบิก” จึงสำคัญ เพราะผู้บุกเบิกไม่ได้ถูกวัดจากการเป็นรุ่นแรกเพียงอย่างเดียว แต่ถูกวัดจากความสามารถในการทำให้สิ่งที่เริ่มต้นไว้เติบโตต่อได้จริง หากเครือข่ายนี้สามารถเชื่อมภาครัฐกับมหาวิทยาลัย เชื่อมเอกชนกับโจทย์วิจัย เชื่อมสื่อกับการสื่อสารความรู้สู่ประชาชน หรือเชื่อมพื้นที่ท้องถิ่นเข้ากับแหล่งทุนและกลไกนวัตกรรมได้ ความสำเร็จของรุ่นที่ 1 ก็จะมีความหมายยาวนานกว่าพิธีมอบประกาศนียบัตรหนึ่งวันมากนัก

มุมมองจากเชียงราย เรื่องที่ดูไกลตัวอย่างวิทยาศาสตร์และนวัตกรรม อาจกลายเป็นโอกาสใหม่ของท้องถิ่น หากมีคนพาเชื่อมให้ถึงพื้นที่

สำหรับจังหวัดอย่างเชียงราย ซึ่งกำลังขยับตัวในหลายด้านทั้งสื่อ วัฒนธรรม การท่องเที่ยว เศรษฐกิจสร้างสรรค์ และการพัฒนาชุมชน การมีคนจากพื้นที่เข้าไปอยู่ในเครือข่ายระดับประเทศเช่นนี้ย่อมมีนัยสำคัญ เพราะนวัตกรรมไม่ได้จำกัดอยู่ในเครื่องมือทางวิทยาศาสตร์หรือเทคโนโลยีขั้นสูงเท่านั้น แต่มันรวมถึงวิธีคิด วิธีจัดการ และวิธีเชื่อมองค์ความรู้ให้เกิดผลใหม่ในพื้นที่ด้วย

หากคนทำงานจากเชียงรายสามารถนำเครือข่ายและมุมมองจากหลักสูตรนี้กลับมาใช้จริง ก็อาจต่อยอดได้ตั้งแต่การสร้างโครงการความร่วมมือกับสถาบันวิจัย การผลักดันประเด็นท้องถิ่นผ่านข้อมูล การเชื่อมสื่อกับองค์ความรู้ใหม่ การใช้วิทยาศาสตร์และนวัตกรรมในภาคเกษตร การท่องเที่ยว การสื่อสาร หรือแม้แต่การยกระดับข้อถกเถียงสาธารณะในจังหวัดให้มีข้อมูลและหลักฐานรองรับมากขึ้น เรื่องเหล่านี้อาจยังไม่เห็นผลในทันที แต่หากวางรากฐานอย่างต่อเนื่อง ย่อมกลายเป็นทุนใหม่ของท้องถิ่นได้ในระยะยาว

สิ่งที่ประชาชนควรจับตาต่อหลักสูตรจะมีความหมายมากขึ้น หากเครือข่าย ววน. เปลี่ยนเป็นโครงการหรือผลลัพธ์ที่ประชาชนสัมผัสได้

คำถามที่ประชาชนย่อมถามอย่างตรงไปตรงมาคือ แล้วคนทั่วไปจะได้อะไร คำตอบที่ซื่อตรงที่สุดอาจเป็นว่า ในระยะสั้นประชาชนอาจยังไม่เห็นผลชัดทันที เพราะหลักสูตรนี้เป็นการลงทุนใน “คน” และ “เครือข่าย” มากกว่าการลงทุนในโครงการบริการสาธารณะโดยตรง แต่ในระยะกลางและระยะยาว ความหมายจะปรากฏขึ้นหากเครือข่ายเหล่านี้สามารถเปลี่ยนบทเรียนจากห้องอบรมไปเป็นโครงการจริง มาตรการจริง หรือความร่วมมือจริงที่แก้โจทย์ประเทศและโจทย์พื้นที่ได้

ดังนั้น สิ่งที่ควรจับตาหลังพิธีนี้ ไม่ใช่เพียงรายชื่อผู้จบ แต่คือว่าภายในปีถัดไปหรือในรุ่นต่อไป จะเกิดการร่วมมือใหม่อะไรขึ้นบ้าง มีงานวิจัยใดถูกนำไปใช้ได้จริงมากขึ้นหรือไม่ มีกลไกประสานงานระหว่างรัฐ เอกชน และสถาบันการศึกษาที่คล่องตัวขึ้นหรือไม่ และคนในพื้นที่ต่างจังหวัดอย่างเชียงรายจะสามารถดึงประโยชน์จากเครือข่ายนี้กลับไปพัฒนางานของตนได้จริงเพียงใด นั่นต่างหากจะเป็นตัวชี้วัดว่าหลักสูตรนี้มีน้ำหนักเชิงนโยบายจริงเพียงไหน

จากใบประกาศนียบัตรสู่ภารกิจใหม่ บทพิสูจน์อยู่หลังห้องอบรมมากกว่าบนเวทีพิธีการ

ภาพมอบใบประกาศหรือคำกล่าวแสดงความยินดี หากอยู่ที่การที่ทุกฝ่ายยอมรับตรงกันว่า สิ่งที่เกิดขึ้นในวันที่ 20 มีนาคม 2569 เป็นเพียงการเริ่มต้นเท่านั้น ประโยคที่ทั้งประธานกรรมการ กสว. และผู้อำนวยการ สกสว. ย้ำร่วมกันอย่างชัดเจนคือ ผู้สำเร็จหลักสูตรต้องนำสิ่งที่ได้ไปทำให้เกิดผลจริง ซึ่งหมายความว่า เครือข่ายนี้ไม่ได้ถูกสร้างขึ้นเพื่อเกียรติยศส่วนตัว แต่เพื่อภารกิจสาธารณะในระดับประเทศ

สำหรับเชียงรายเอง คือการที่ชื่อของผู้บริหารจากพื้นที่ปรากฏอยู่ในเครือข่ายระดับชาติ ไม่ควรถูกมองเพียงเป็นความสำเร็จส่วนบุคคล แต่ควรถูกมองเป็นโอกาสที่จังหวัดจะเชื่อมโยงตัวเองเข้ากับระบบวิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรมของประเทศได้ใกล้ชิดขึ้น นี่อาจเป็นจุดเริ่มของการทำให้เรื่องที่ดูไกลตัวค่อย ๆ กลายเป็นทรัพยากรใหม่ที่คนในพื้นที่ใช้ประโยชน์ได้ในอนาคต

ววน. รุ่นที่ 1 กำลังบอกว่าอนาคตของไทยไม่ได้อยู่ที่คนเก่งรายบุคคลเท่านั้น แต่อยู่ที่คนต่างวงการทำงานร่วมกันได้จริงหรือไม่

ท้ายที่สุดประกาศนียบัตรของ สกสว. ครั้งนี้จึงมีความสำคัญมากกว่าที่ผิวหน้าดูเหมือน เพราะมันสะท้อนการขยับตัวของระบบวิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรมไทยจากการมุ่งสร้างองค์ความรู้เพียงอย่างเดียว ไปสู่การสร้างเครือข่ายผู้นำที่พยายามเชื่อมองค์ความรู้กับการบริหาร การจัดสรรทรัพยากร การสื่อสาร และการใช้ประโยชน์จริง แน่นอนว่าเส้นทางนี้ยังอีกยาว และหลักสูตรรุ่นแรกเพียงรุ่นเดียวไม่อาจเปลี่ยนประเทศได้ทันที

แต่ถ้าจะมีบทเรียนสำคัญจากพิธีวันที่ 20 มีนาคม 2569 บทเรียนนั้นอาจเป็นว่า ประเทศไทยกำลังเริ่มยอมรับความจริงข้อหนึ่งชัดขึ้นเรื่อย ๆ ว่า การพัฒนาในโลกยุคใหม่ไม่อาจฝากไว้กับหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่ง หรือวิชาชีพใดวิชาชีพหนึ่งเท่านั้น หากต้องอาศัยคนจากหลายวงการมองเห็นภาพใหญ่ร่วมกัน และพร้อมร่วมกันขับเคลื่อนให้วิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรม ไม่เป็นเพียงคำสวยหรูในเอกสารนโยบาย แต่เป็นพลังที่เปลี่ยนแปลงชีวิตคนไทยได้จริง