มุมกฎหมายจากผู้พิพากษาชี้ว่า ผู้ผลิตและผู้แชร์อาจเสี่ยงร่วมกัน

ในมุมกฎหมาย คุณกานต์ธิดา ตระกูลศิลป์ ผู้พิพากษาศาลชั้นต้นประจำสำนักประธานศาลฎีกา ซึ่งเดิมเป็นผู้พิพากษาศาลอาญา ให้สัมภาษณ์กับสำนักข่าวนครเชียงรายนิวส์ว่า การผลิตหรือแชร์ข่าวปลอมเพื่อสร้างความตื่นตระหนกหรือหลอกลวงประชาชน ในมุมมองของศาลถือเป็นอาชญากรรมประเภทหนึ่งที่ส่งผลกระทบร้ายแรงต่อสังคมในวงกว้าง และกฎหมายไทยกำหนดโทษไว้ทั้งในพระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์และในกฎหมายอาญา โดยผู้พิพากษาชี้ว่า ไม่ใช่เฉพาะผู้ผลิตที่เสี่ยง แต่ผู้แชร์เองก็อาจต้องรับโทษได้ หากการแชร์นั้นทำให้บุคคลอื่นหลงเชื่อและเกิดความเสียหายขึ้นจริง

ประเด็นนี้มีน้ำหนักอย่างยิ่ง เพราะในสังคมออนไลน์ คนจำนวนมากยังเข้าใจว่า “เราไม่ได้แต่งเอง แค่ส่งต่อ” จึงน่าจะเบากว่าผู้สร้างต้นทาง แต่คำอธิบายจากผู้พิพากษาทำให้เห็นว่า ในทางกฎหมาย ศาลจะไม่ดูเฉพาะว่าใครเป็นคนเริ่ม หากจะดูด้วยว่า ผู้กระทำรู้หรือควรรู้หรือไม่ว่าข้อมูลนั้นเป็นเท็จ และการกระทำนั้นมีส่วนทำให้ความเสียหายขยายวงออกไปเพียงใด ยิ่งข่าวปลอมชนิดนี้ถูกแชร์ต่อในวงกว้าง ความเสียหายที่เกิดกับเหยื่อและองค์กรที่ถูกแอบอ้างก็ยิ่งเพิ่มขึ้นตามไปด้วย

ในส่วนของกฎหมายคอมพิวเตอร์ มาตรา 14 วางโทษสำหรับการนำเข้าข้อมูลคอมพิวเตอร์อันเป็นเท็จโดยลักษณะที่น่าจะเกิดความเสียหายแก่ประชาชนไว้สูงสุดจำคุกไม่เกิน 5 ปี ปรับไม่เกิน 100,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ ซึ่งเป็นกรอบกฎหมายที่ถูกยกมาอ้างอิงอย่างต่อเนื่องในคดีข้อมูลเท็จออนไลน์ของไทย

ขณะเดียวกัน หากพฤติการณ์ของคนร้ายเดินไปถึงขั้นหลอกให้ประชาชนโอนเงินโดยอาศัยการแสดงตนเป็นบุคคลอื่นหรืออาศัยการหลอกลวงต่อสาธารณะ พฤติการณ์เช่นนี้อาจเข้าข่ายความผิดฐานฉ้อโกงประชาชนตามประมวลกฎหมายอาญาด้วย โดยในข้อมูลที่ผู้ให้สัมภาษณ์อธิบายไว้ได้ชี้ไปถึงประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 343 วรรคสอง ประกอบมาตรา 342 วงโทษจำคุกตั้งแต่ 6 เดือนถึง 7 ปี และปรับตั้งแต่ 10,000 บาทถึง 140,000 บาท ในกรณีที่การหลอกลวงมีลักษณะเข้มข้นขึ้นจากฉ้อโกงทั่วไป

เจตนาชัดหรือไม่ ศาลไม่ได้ดูแค่คำอ้าง แต่ดูจากพฤติการณ์ทั้งหมด

คำถามที่มักเกิดขึ้นเสมอในสังคมออนไลน์คือ ถ้าคนแชร์อ้างว่าไม่รู้ หรือคิดว่าเป็นข่าวจริง จะยังถือว่าผิดหรือไม่ คำตอบจากคุณกานต์ธิดา ตระกูลศิลป์ ผู้พิพากษาศาลชั้นต้นประจำสำนักประธานศาลฎีกา ในครั้งนี้ค่อนข้างชัด คุณกานต์ธิดาอธิบายว่า ศาลจะพิจารณาเจตนาจากข้อเท็จจริงและพฤติการณ์โดยรวม หากผู้แชร์ทราบอยู่แล้วว่าเป็นข่าวเท็จแต่ยังส่งต่อ ไม่ว่าจะอ้างว่าทำไปเพราะไม่รู้เท่าทัน อยากได้ยอดไลก์ หรือแค่แชร์เล่น ก็อาจถูกมองว่ามีเจตนากระทำผิดได้ และแม้ในบางกรณีผู้แชร์จะไม่ใช่คนสร้างต้นเรื่อง แต่หากลักษณะของข่าวปลอมชัดเจนเสียจนวิญญูชนทั่วไปควรระวังได้ การแชร์ต่อก็อาจถูกตีความว่าเป็นการเผยแพร่โดยมีสำนึกต่อความเสี่ยงอยู่แล้วเช่นกัน

ตรงนี้ทำให้คำว่า “รู้เท่าไม่ถึงการณ์” ไม่ใช่เกราะกำบังที่ใช้ได้ทุกครั้งในชั้นศาล เพราะศาลไม่ได้ตัดสินจากคำพูดของจำเลยฝ่ายเดียว แต่ดูว่าข้อความนั้นชัดเจนเพียงใด มีสัญญาณเตือนมากน้อยแค่ไหน และผู้แชร์มีโอกาสตรวจสอบก่อนส่งต่อหรือไม่ หากเป็นหน้าเว็บที่ผิดปกติ มีพาดหัวรุนแรงเกินจริง มีถ้อยคำชวนรีบลงทุน หรือมีลิงก์พาออกนอกแพลตฟอร์มอย่างมีพิรุธ การอ้างว่า “ไม่คิดว่าเป็นของปลอม” ก็อาจเบาลงทันทีเมื่อเทียบกับข้อเท็จจริงที่เห็นอยู่ตรงหน้า

เมื่อมองเชิงสังคม ข้อนี้สำคัญมาก เพราะพฤติกรรมการแชร์แบบไม่อ่านให้จบหรือไม่ตรวจที่มา เป็นหนึ่งในเชื้อเพลิงสำคัญของข่าวปลอมสมัยใหม่ หากมิจฉาชีพเป็นคนก่อกองไฟ คนแชร์ต่อโดยไม่ตรวจสอบก็อาจเป็นลมที่ทำให้ไฟลุกลามเร็วขึ้น และในคดีที่มีผู้เสียหายเป็นจำนวนมาก ศาลย่อมมองที่ผลกระทบปลายทางด้วย ไม่ใช่ดูเฉพาะจุดเริ่มต้นของการกระทำอย่างเดียว

เมื่อชื่อองค์กรถูกแอบอ้าง ความเสียหายไม่ได้หยุดที่เงินก้อนแรก

อีกคำถามหนึ่งที่มีความสำคัญมาก คือเมื่อองค์กรหรือประชาชนถูกแอบอ้างชื่อจนเกิดความเสียหาย จะเดินหน้าทางกฎหมายอย่างไร คุณกานต์ธิดา ตระกูลศิลป์ ผู้พิพากษาศาลชั้นต้นประจำสำนักประธานศาลฎีกา อธิบายว่า ผู้เสียหายสามารถดำเนินคดีได้ทั้งทางอาญาและทางแพ่ง โดยอาจแจ้งความหรือฟ้องคดีอาญาในฐานหมิ่นประมาทหรือความผิดตาม พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ และในเวลาเดียวกัน ผู้เสียหายยังสามารถขอให้จำเลยชดใช้ค่าสินไหมทดแทนทางแพ่งรวมเข้าไปในคดีอาญาได้ด้วย ซึ่งเป็นแนวทางที่ช่วยให้ผู้เสียหายไม่ต้องแยกวิ่งคดีสองทางเสมอไป

หลักกฎหมายเรื่องนี้สอดคล้องกับหลักสิทธิของผู้เสียหายในคดีอาญาตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 44/1 ซึ่งศาลยุติธรรมเผยแพร่ความรู้ไว้ว่า ผู้เสียหายสามารถยื่นคำร้องต่อศาลที่พิจารณาคดีอาญาเพื่อให้บังคับจำเลยชดใช้ค่าสินไหมทดแทนได้ในคดีที่พนักงานอัยการเป็นโจทก์ หากความเสียหายนั้นเกิดจากการกระทำผิดของจำเลย ทั้งต่อชีวิต ร่างกาย จิตใจ ชื่อเสียง หรือทรัพย์สินของผู้เสียหาย

สำหรับหลักการประเมินค่าเสียหาย ผู้พิพากษาระบุว่า ศาลจะดูหลายปัจจัยร่วมกัน ทั้งความร้ายแรงของเนื้อหา ความเสียหายต่อชื่อเสียง ศีลธรรมอันดี หรือทรัพย์สินของผู้ถูกแอบอ้าง รวมถึงเจตนาของผู้กระทำ ว่าจงใจเพียงใด มีการตรวจสอบก่อนหรือไม่ และภายหลังเกิดเรื่องได้มีการลบ แก้ไข หรือพยายามบรรเทาความเสียหายหรือไม่ หากเป็นกรณีที่ศาลเห็นว่าเป็นการสร้างหรือเผยแพร่ข้อมูลเท็จโดยรู้ทั้งรู้ ศาลก็อาจกำหนดค่าเสียหายในทางแพ่งสูงขึ้นได้ตามพฤติการณ์ของคดี