ไทย–ลาวขยับแผนแก้หมอกควันข้ามแดน เชียงรายจับตา MOU ใหม่ หวังเปลี่ยนไฟป่าเป็นทางออกยั่งยืน

ประเทศไทย, 29 เมษายน 2569 – ในวันที่ปัญหา หมอกควันข้ามแดน ยังไม่คลายจากความทรงจำของคนเหนือ โดยเฉพาะชาวเชียงรายที่ต้องอยู่กับ ฝุ่น PM2.5 เชียงราย แทบทุกฤดูเผา ความเคลื่อนไหวที่นครหลวงเวียงจันทน์ในวันนี้จึงไม่ใช่เพียงภาพการเยือนทางการทูต หากเป็นสัญญาณว่าการแก้ปัญหาที่เคยติดอยู่ในกรอบ “ต่างคนต่างรับมือ” กำลังถูกผลักเข้าสู่รูปแบบความร่วมมือที่จริงจังขึ้นอีกระดับหนึ่ง

ช่วงเช้าวันที่ 29 เมษายน 2569 นายสุชาติ ชมกลิ่น รัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม พร้อมคณะผู้บริหารและเอกอัครราชทูตไทยประจำนครหลวงเวียงจันทน์ เดินทางเยือน สปป.ลาว เพื่อหารือกับดร.ลินคำ ดวงสะหวัน รัฐมนตรีว่าการกระทรวงกสิกรรมและสิ่งแวดล้อม ก่อนจะเข้าพบนายสอนไช สีพันดอน นายกรัฐมนตรี สปป.ลาว ในช่วงบ่าย เพื่อยกระดับความร่วมมือด้านสิ่งแวดล้อมระหว่างสองประเทศอย่างเป็นรูปธรรม

จากการเจรจาระดับรัฐ สู่โจทย์ที่คนเชียงรายหายใจอยู่ทุกวัน

สำหรับคนในภาคเหนือ โดยเฉพาะพื้นที่ชายแดนอย่างแม่สาย เชียงของ และเมืองเชียงราย ปัญหา ฝุ่น PM2.5 ไม่ได้เป็นเพียงประเด็นทางสิ่งแวดล้อม หากเป็นเรื่องของสุขภาพ การทำมาหากิน และภาพรวมเศรษฐกิจท้องถิ่นที่ถูกกดทับเป็นลูกโซ่ ในช่วงต้นเดือนเมษายนที่ผ่านมา สำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 รายงานค่าฝุ่นในหลายจุดของเชียงรายเกินมาตรฐานอย่างหนัก โดยอำเภอเชียงของแตะ 225.4 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร แม่สาย 213.8 และเขตเมืองเชียงราย 182.3 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร ซึ่งล้วนอยู่ในระดับที่มีผลกระทบต่อสุขภาพอย่างชัดเจน

ตัวเลขเหล่านี้อธิบายได้ดีว่า เหตุใดคำว่า ไทย ลาว ร่วมแก้หมอกควันข้ามแดน จึงไม่ใช่ถ้อยคำสวยหรูบนเอกสารทางการ เพราะหากไฟป่าหรือการเผาในพื้นที่ต้นลมยังดำเนินต่อไป เมืองชายแดนไทยก็ต้องรับผลโดยหลีกเลี่ยงไม่ได้ ต่อให้จังหวัดเชียงรายพยายามควบคุมการเผาในพื้นที่ตัวเองได้ดีเพียงใด ก็ยังไม่สามารถปิดกั้นฝุ่นที่ลอยข้ามพรมแดนตามทิศทางลมได้ทั้งหมด เรื่องนี้ทำให้การเจรจากับประเทศเพื่อนบ้านมีความหมายเทียบได้กับการ “ดับไฟตั้งแต่ต้นลม” มากกว่าการรอฉีดน้ำตอนควันลอยมาถึงปลายทางแล้ว

ยุทธศาสตร์ฟ้าใสไม่ใช่แนวคิดใหม่ แต่กำลังถูกเร่งให้ลงมือจริง

กรอบ ยุทธศาสตร์ฟ้าใส หรือ CLEAR Sky Strategy ไม่ใช่แนวคิดที่เพิ่งเกิดขึ้นวันนี้ เพราะก่อนหน้านี้มีการเปิดตัวอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 29 ตุลาคม 2567 ภายใต้ความร่วมมือของกระทรวงการต่างประเทศและกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของไทย ร่วมกับผู้แทนจาก สปป.ลาว และเมียนมา โดยมีเป้าหมายผลักดันการแก้ปัญหา หมอกควันข้ามแดนในอาเซียน ให้เป็นรูปธรรมมากขึ้น

ต่อมาในวันที่ 4 ธันวาคม 2568 จังหวัดเชียงรายเองก็เป็นพื้นที่จัดกิจกรรมขับเคลื่อนความร่วมมือภายใต้แผนปฏิบัติการร่วมของยุทธศาสตร์ฟ้าใส โดยมีผู้แทนไทย ลาว เมียนมา และหน่วยงานสิ่งแวดล้อมที่เกี่ยวข้องเข้าร่วม นั่นหมายความว่าเชียงรายไม่ได้เป็นเพียงพื้นที่รับผลกระทบ แต่กำลังถูกวางให้เป็นหนึ่งในศูนย์กลางของการประสานความร่วมมือระดับภูมิภาคด้วย

การเยือน สปป.ลาว ครั้งนี้จึงเป็นเสมือนการต่อยอดจากกรอบที่มีอยู่เดิม ให้ขยับจากเวทีเปิดตัวและการหารือทั่วไป ไปสู่ข้อตกลงที่จับต้องได้มากขึ้น โดยเฉพาะในเรื่องข้อมูล เทคโนโลยี บุคลากร และระบบติดตามต้นทางของการเผา

สี่เครื่องมือที่ถูกยกขึ้นบนโต๊ะหารือ

สาระสำคัญของการหารือครั้งนี้อยู่ที่การทำให้ความร่วมมือเดินหน้าได้จริงในภาคสนาม ไม่ใช่หยุดอยู่แค่คำประกาศร่วม ทั้งสองฝ่ายหยิบประเด็นสำคัญขึ้นมาหลายด้าน ตั้งแต่การพัฒนาแพลตฟอร์มแลกเปลี่ยนข้อมูลจุดความร้อนและฝุ่น PM2.5 ผ่านภาพถ่ายดาวเทียม การฝึกอบรมเจ้าหน้าที่ด้านการป้องกันและควบคุมไฟป่า การสร้างระบบตรวจสอบย้อนกลับสินค้าเกษตร ไปจนถึงการจัดทำ MOU ฉบับใหม่ให้สอดคล้องกับโครงสร้างหน่วยงานของ สปป.ลาว ที่เปลี่ยนไป

ในทางปฏิบัติ เครื่องมือเหล่านี้สำคัญมาก เพราะปัญหา ไฟป่าภาคเหนือ และ หมอกควันข้ามแดน ไม่ได้เกิดจากเหตุเดียว แต่เป็นการซ้อนทับกันของหลายปัจจัย ทั้งไฟในป่า การเผาเศษวัสดุเกษตร การปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ในพื้นที่ลาดชัน และข้อจำกัดด้านข้อมูลข้ามประเทศ หากไม่มีข้อมูลที่แลกเปลี่ยนกันได้แบบใกล้เวลาจริง เจ้าหน้าที่ปลายทางอย่างเชียงรายก็จะรู้ตัวช้าเสมอว่าฝุ่นก้อนใหม่กำลังมาเมื่อไรและมาจากไหน

การที่ทั้งสองฝ่ายพูดถึงแพลตฟอร์มข้อมูลร่วมและการใช้เทคโนโลยีภาพถ่ายดาวเทียม จึงนับเป็นจุดสำคัญ เพราะนั่นคือการเปลี่ยนปัญหาจากเรื่องที่เคยถกเถียงกันด้วยความรู้สึก ไปสู่การจัดการบนฐานข้อมูลเดียวกันมากขึ้น

Traceability และ Zero Burning คือคำสำคัญที่ภาคเกษตรต้องจับตา

อีกคำที่น่าจับตาในครั้งนี้คือ Traceability หรือระบบตรวจสอบย้อนกลับ โดยเฉพาะในสินค้าเกษตรอย่างข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ ซึ่งเป็นหนึ่งในพืชที่ถูกพูดถึงมากที่สุดในวงจรฝุ่นภาคเหนือ การผลักดันระบบนี้หมายถึงความพยายามทำให้รัฐและตลาดรู้ได้ว่าสินค้าเกษตรมาจากแปลงใด ผ่านกระบวนการผลิตแบบไหน และเกี่ยวข้องกับการเผาหรือไม่ ซึ่งหากทำได้จริง จะกระทบตั้งแต่พฤติกรรมผู้ผลิตไปจนถึงผู้รับซื้อปลายทาง

แนวคิดนี้สอดรับกับการถ่ายทอดองค์ความรู้แบบ GAP Zero Burning ที่ถูกหยิบขึ้นมาคู่กัน เพราะการห้ามเผาอย่างเดียวโดยไม่สร้างทางเลือกใหม่ ย่อมทำให้เกษตรกรจำนวนมากติดอยู่ในวงจรเดิม เหมือนบอกให้หยุดใช้วิธีเก่า แต่ยังไม่บอกชัดว่าจะอยู่รอดด้วยวิธีใหม่อย่างไร ข่าวการเยือนลาวครั้งนี้จึงน่าสนใจตรงที่เริ่มพูดถึงทั้ง “การคุม” และ “การเปลี่ยนผ่าน” ไปพร้อมกัน

เชียงรายกำลังถูกผลักจากพื้นที่รับควัน ไปสู่พื้นที่ทดลองเปลี่ยนพืช

ในเวลาไล่เลี่ยกัน ความเคลื่อนไหวอีกด้านหนึ่งเกิดขึ้นจากนางสาวปิยะรัฐชย์ ติยะไพรัช รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ซึ่งเปิดเผยแผนการลงนาม MOU ร่วมระหว่างกระทรวงเกษตรและสหกรณ์กับกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เพื่อบูรณาการแก้ ไฟป่า ฝุ่น PM2.5 และหมอกควันข้ามแดน ควบคู่กับการช่วยเหลือเกษตรกรเปลี่ยนจากการปลูกข้าวโพดไปสู่กาแฟ ชา และไม้ผลมูลค่าสูง

คำพูดของปิยะรัฐชย์มีน้ำหนักตรงที่ไม่ได้พูดเพียงเรื่องปลายทางของโครงการ แต่ย้ำเรื่อง “จังหวะเวลา” ว่า 8 เดือนที่อากาศดีคือช่วงเดียวที่ต้องเร่งเตรียมดิน ถ่ายทอดความรู้ และเปลี่ยนวงจรการผลิต ก่อนที่อีก 4 เดือนของฤดูปัญหาจะย้อนกลับมาอีกครั้ง แนวคิดนี้น่าสนใจเพราะสะท้อนความจริงที่เชียงรายรู้ดี คือทุกปีเมื่อฝุ่นลด ผู้คนมักรู้สึกว่าปัญหาจบแล้ว แต่ในเชิงนโยบาย นั่นต่างหากคือช่วงเวลาที่ต้องทำงานหนักที่สุด

ถ้ามองให้เห็นภาพง่ายขึ้น การแก้ปัญหา หมอกควันข้ามแดน แบบยั่งยืนก็ไม่ต่างจากการซ่อมหลังคาก่อนฝนมา ไม่ใช่รอให้ฝนตกแล้วค่อยหาผ้าใบคลุม การเปลี่ยนพืช การจัดหาตลาดรองรับ การลดต้นทุนให้เกษตรกร และการทำให้รายได้ใหม่มั่นคงพอ จะเป็นตัวชี้ชะตาว่า MOU เหล่านี้จะมีผลจริงหรือกลายเป็นเพียงภาพข่าวอีกหนึ่งวัน

เรื่องของอากาศ สุดท้ายกลับไปจบที่เรื่องรายได้ชาวบ้าน

แก่นแท้ของปัญหาในภาคเหนือไม่ใช่เพียงการเผา แต่เป็นเศรษฐกิจของครัวเรือนที่ยังผูกกับพืชและวิธีผลิตแบบเดิม หากการปลูกข้าวโพดยังให้รายได้ที่แน่นอนกว่า เกษตรกรจำนวนมากก็ย่อมลังเลที่จะเปลี่ยน แม้รู้ดีว่าการเผาส่งผลเสียต่อสุขภาพและสิ่งแวดล้อม การพูดถึงกาแฟ ชา และไม้ผลมูลค่าสูงจึงเป็นการส่งสัญญาณว่า รัฐเริ่มมองปัญหานี้เกินกว่าการดับไฟเฉพาะหน้า และหันมามองทางเลือกทางเศรษฐกิจของชุมชนมากขึ้น

อย่างไรก็ดี คำถามที่ยังต้องติดตามคือ ทางเลือกใหม่จะมีตลาดจริงหรือไม่ ใครจะรับซื้อ ผลผลิตต้องใช้เวลากี่ปีจึงสร้างรายได้ และช่วงรอยต่อระหว่างเปลี่ยนพืช รัฐจะช่วยชาวบ้านอย่างไร เพราะถ้าขาดคำตอบในจุดนี้ การเปลี่ยนจากข้าวโพดไปสู่พืชมูลค่าสูงอาจฟังดีในเอกสาร แต่ยากจะเกิดขึ้นจริงในไร่ของเกษตรกร

อบจ.เชียงรายขยับพร้อมกันด้านสุขภาพ เพราะฝุ่นไม่ใช่เรื่องสิ่งแวดล้อมอย่างเดียว

ในอีกวงหนึ่งของเชียงราย วันเดียวกันนี้ นางอทิตาธร วันไชยธนวงศ์ นายกองค์การบริหารส่วนจังหวัดเชียงรายได้ประชุมคณะกรรมการสุขภาพระดับพื้นที่ ครั้งที่ 1/2569 ร่วมกับสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติผ่านระบบวิดีโอคอนเฟอเรนซ์ เพื่อวางแนวทางขับเคลื่อนงานด้านสาธารณสุขในระดับท้องถิ่นและบูรณาการข้อมูลร่วมกัน

แม้การประชุมนี้ไม่ได้ว่าด้วยฝุ่นอย่างตรงตัวทุกบรรทัด แต่ในบริบทเชียงราย ความเคลื่อนไหวดังกล่าวมีนัยสำคัญมาก เพราะมันสะท้อนว่าท้องถิ่นเริ่มมองปัญหาสุขภาพชุมชนแบบเชื่อมโยงมากขึ้น ไม่ใช่มอง ฝุ่น PM2.5 เชียงราย เป็นเรื่องของสิ่งแวดล้อมฝ่ายเดียว แต่เป็นเรื่องของระบบสาธารณสุข การเข้าถึงบริการ การป้องกันกลุ่มเปราะบาง และการรับมือผลกระทบสะสมในระยะยาว

เมื่อประกอบเข้ากับการหารือไทย–ลาวในเวียงจันทน์ ภาพที่เห็นจึงชัดขึ้นว่า การแก้ปัญหาหมอกควันในเชียงรายกำลังขยับสองขาไปพร้อมกัน ขาหนึ่งคือการปิดช่องโหว่ต้นทางของฝุ่น อีกขาหนึ่งคือการเสริมระบบรองรับผลกระทบปลายทางให้คนในพื้นที่อยู่กับปัญหาได้ปลอดภัยขึ้น

MOU ใหม่จะสำเร็จหรือไม่ ไม่ได้วัดกันที่วันลงนาม

การยกระดับความร่วมมือไทย–ลาวในวันนี้ถือเป็นก้าวสำคัญ และมีน้ำหนักกว่าหลายครั้งที่ผ่านมา เพราะมีทั้งการพูดถึงข้อมูล จุดความร้อน ดาวเทียม บุคลากร ระบบตรวจสอบย้อนกลับ และการปรับ MOU ให้ทันสถานการณ์จริง แต่ในอีกด้านหนึ่ง ข่าวนี้ก็เตือนให้เห็นความจริงว่า เอกสารไม่เคยดับฝุ่นได้ด้วยตัวเอง

บททดสอบแท้จริงจะอยู่ในอีกไม่กี่เดือนข้างหน้า เมื่อภาคเหนือเข้าสู่รอบใหม่ของฤดูเผา หากปีหน้าเชียงรายยังเผชิญค่าฝุ่นระดับวิกฤตเหมือนเดิม คำถามก็จะย้อนกลับมาทันทีว่า ความร่วมมือที่ลงนามไว้ได้เปลี่ยนอะไรจริงบ้าง แต่ถ้าระบบข้อมูลเร็วขึ้น จุดความร้อนลดลง การเผาในพื้นที่เสี่ยงถูกควบคุมได้ดีขึ้น และเกษตรกรเริ่มมีทางเลือกใหม่ที่ทำกินได้จริง นั่นต่างหากจะเป็นคำตอบที่มีความหมายกว่าถ้อยแถลงทั้งหมด

เชียงรายกำลังยืนอยู่บนรอยต่อสำคัญของนโยบายหมอกควันภาคเหนือ

ตลอดหลายปีที่ผ่านมา เชียงรายมักถูกมองเป็นเมืองปลายทางของผลกระทบ ทั้งจากควันข้ามแดน ไฟป่าในแนวเขา และเศรษฐกิจชายแดนที่ผันผวน แต่ความเคลื่อนไหวในวันที่ 29 เมษายน 2569 ทำให้เห็นอีกมุมหนึ่งว่า เชียงรายอาจกำลังขยับจาก “พื้นที่รับผล” ไปเป็น “พื้นที่กำหนดทิศทาง” ของการแก้ปัญหาในภาคเหนือ ทั้งในฐานะจังหวัดชายแดนที่มีเสียงดังพอจะผลักประเด็นนี้ขึ้นสู่ระดับภูมิภาค และในฐานะพื้นที่ทดลองของแนวคิดเปลี่ยนเศรษฐกิจการเกษตรเพื่อลดไฟและฝุ่นในระยะยาว

หากมองให้ไกลกว่าข่าวรายวัน การเยือน สปป.ลาวของรัฐมนตรีไทยในวันนี้ จึงไม่ใช่เพียงเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างสองประเทศ แต่เป็นเรื่องอนาคตของอากาศที่คนเชียงรายจะต้องหายใจในปีหน้า และปีต่อ ๆ ไปด้วย