สกสว. เปิดปฏิบัติการ “ปลดล็อกคอขวด” งานวิจัยเชียงราย ผนึก อย.-TCELS-NIA-สวก. ดันสมุนไพรและเศรษฐกิจสร้างสรรค์สู่ตลาดจริง
เชียงราย, 17 มกราคม 2569 — เช้าวันหนึ่งในเชียงราย เมืองที่คนทั่วไปรู้จักในฐานะปลายทางท่องเที่ยว วัฒนธรรม และภูมิประเทศที่โอบล้อมด้วยดอย แต่สำหรับนักวิจัยและผู้ประกอบการท้องถิ่น “เชียงราย” กำลังถูกตั้งโจทย์ใหม่ให้เป็นมากกว่านั้น พื้นที่ทดลองของระบบนวัตกรรม ที่ต้องทำให้งานวิจัย “เดินทางออกจากห้องแล็บ” ไปถึงมือคนใช้จริง
ภาพดังกล่าวสะท้อนผ่านการลงพื้นที่ของ สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) พร้อมเครือข่ายหน่วยงานปลายน้ำและกลไกสนับสนุนเชิงพาณิชย์ตาม “ข้อมูลประชาสัมพันธ์” ที่ระบุการทำงานร่วมกับ สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.), ศูนย์ความเป็นเลิศด้านชีววิทยาศาสตร์ (TCELS), สำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติ (NIA) และ สำนักงานพัฒนาการวิจัยการเกษตร (สวก.) ลงพื้นที่จังหวัดเชียงรายช่วง 13–14 มกราคม 2569 เพื่อทำหน้าที่ “ปลดล็อกคอขวด” ที่ทำให้งานวิจัยจำนวนมากไปไม่ถึงตลาด
หากมองแบบผิวเผิน นี่อาจเป็นเพียงกิจกรรมภาครัฐอีกหนึ่งงาน แต่เมื่อวางลงบนฉากหลังของโลกที่กำลังแข่งขันกันในตลาดสุขภาพและเวลเนส ภาพของเชียงรายในวันนี้กำลังเชื่อมกับตัวเลขระดับโลกที่ “หนักแน่นจนหลีกเลี่ยงไม่ได้” — รายงานของ Global Wellness Institute ระบุว่า เศรษฐกิจเวลเนสโลกมีมูลค่า 5.6 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐ (ปี 2022) และเติบโตต่อเนื่อง ขณะที่องค์การอนามัยโลก (WHO) เดินหน้าทิศทาง Traditional Medicine Strategy 2025–2034 เพื่อยกระดับการแพทย์ดั้งเดิม/ทางเลือกให้มีบทบาทอย่างปลอดภัย มีคุณภาพ และอิงหลักฐานมากขึ้น
ในบริบทเช่นนี้ “สมุนไพร” จึงไม่ใช่เพียงภูมิปัญญาพื้นบ้าน หากแต่เป็น สนามแข่งขันด้านมาตรฐาน หลักฐาน และกฎระเบียบ — และนี่คือเหตุผลที่คำว่า “คอขวด” ถูกพูดถึงมากกว่าคำว่า “ขาดไอเดีย”
คอขวดของงานวิจัยสมุนไพร ไม่ได้ติดที่สูตร แต่ติดที่ “มาตรฐาน-กฎหมาย-หลักฐาน”
ผู้ประกอบการจำนวนไม่น้อยในจังหวัดชายแดนมักมีคำถามคล้ายกัน ทำไมผลิตภัณฑ์ที่ชุมชนทำได้ดี มีเรื่องเล่า มีอัตลักษณ์ กลับไปไม่ถึงชั้นวางในตลาดใหญ่ หรือไปไกลถึงตลาดต่างประเทศไม่ได้
คำตอบมักไม่ใช่ “ทำไม่เก่งพอ” แต่เป็นเพราะระบบปลายน้ำต้องการสิ่งที่เข้มงวดกว่าเรื่องรสชาติหรือบรรจุภัณฑ์ ได้แก่
- มาตรฐานการผลิตและการทดสอบ
- การขึ้นทะเบียน/การกล่าวอ้างสรรพคุณอย่างถูกกฎหมาย
- ข้อมูลความปลอดภัยและประสิทธิผลที่เชื่อถือได้
- ความสม่ำเสมอของวัตถุดิบ (traceability) และคุณภาพล็อตต่อล็อต
ภาพรวมนี้สอดคล้องกับแนวทางที่ สกสว. สื่อสารในเวทีสาธารณะว่า การขับเคลื่อนระบบ ววน. ต้อง “เห็นผลกระทบ” และทำให้ทุกภาคส่วนเข้ามามีส่วนร่วมภายใต้วิสัยทัศน์ SRI for ALL โดยมีหลักคิดเชิงการบริหารที่ถูกหยิบยกในสื่อ เช่น “หาเงินได้ ใช้เงินเป็น เห็น Impact” ซึ่งตอกย้ำว่างานวิจัยต้องไม่จบที่รายงาน แต่ต้องไปสู่การใช้จริง
การนำ “อย.” เข้ามาร่วมวงในระดับพื้นที่ จึงมีนัยสำคัญ เพราะสำหรับผลิตภัณฑ์สุขภาพ ทุกคำที่สื่อสารกับผู้บริโภคมีต้นทุนทางกฎหมาย และทุกข้อกำหนดที่ไม่เข้าใจ อาจทำให้ SME ต้องเสียเวลาเป็นปี ก่อนจะได้ใบอนุญาตที่ถูกต้อง
เชียงรายกับความพร้อมด้านสมุนไพร เมื่อมหาวิทยาลัยเป็นฐานโครงสร้างพื้นฐาน ไม่ใช่แค่ฐานความรู้
หนึ่งในจุดแข็งของเชียงรายที่ทำให้ “ปลดล็อกคอขวด” มีความเป็นไปได้มากขึ้น คือการมีสถาบันอุดมศึกษาที่ทำหน้าที่เป็น “โครงสร้างพื้นฐาน” ให้ผู้ประกอบการและชุมชน ไม่ใช่เพียงผู้ผลิตงานวิชาการ
ตัวอย่างที่ตรวจสอบได้จากข้อมูลสาธารณะ คือบทบาทของ มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง (มฟล.) ในการพัฒนางานวิจัยสมุนไพรและห้องปฏิบัติการทดสอบ โดยมีการสะท้อนถึงมาตรฐาน ISO/IEC 17025 และแนวทางยกระดับคุณภาพงานวิจัย/การทดสอบในมิติที่สัมพันธ์กับการพัฒนาผลิตภัณฑ์
นัยสำคัญคือ หากพื้นที่มีความสามารถ “ทำมาตรฐาน” ได้ในจังหวัดเอง ต้นทุนของผู้ประกอบการจะลดลงทันที — ทั้งต้นทุนเงิน ต้นทุนเวลา และต้นทุนการเดินทาง รวมถึงเพิ่มโอกาสในการทำ R&D แบบวนซ้ำ (iterate) จนได้ผลิตภัณฑ์ที่ผ่านเกณฑ์
เศรษฐกิจสร้างสรรค์ ไม่ใช่เรื่อง “แต่งแบรนด์” แต่คือการเพิ่มมูลค่าบนฐานความจริง
ข้อมูลตั้งต้นระบุว่าการลงพื้นที่ครั้งนี้ไม่ได้หยุดที่สมุนไพร แต่รวมถึง “เศรษฐกิจสร้างสรรค์” ซึ่งหากเขียนแบบข่าวเชิงลึก จำเป็นต้องอธิบายให้ชัดว่า “สร้างสรรค์” ไม่ใช่การทำให้สวยขึ้นเพียงอย่างเดียว แต่คือการทำให้ ขายได้ซ้ำ ขยายได้ และถูกกฎหมาย
ในตลาดสุขภาพสมัยใหม่ ผู้บริโภคไม่ได้ซื้อแค่สารสกัด แต่ซื้อ “ความมั่นใจ” และ “ประสบการณ์” ทั้งหมด ตั้งแต่แหล่งปลูก กระบวนการผลิต ความปลอดภัย ไปจนถึงการสื่อสารที่ไม่เกินจริง นี่จึงเป็นพื้นที่ที่ วิทยาศาสตร์ และ ครีเอทีฟ ต้องเดินด้วยกัน
ตลาดสมุนไพรไทย “ใหญ่พอ” แต่การแข่งขันอยู่ที่มาตรฐาน
ข้อมูลเชิงระบบของไทยสะท้อนว่า “สมุนไพร” ไม่ใช่ตลาดเล็กอีกต่อไป เอกสารเชิงนโยบายด้านสมุนไพรระบุว่า ตลาดสมุนไพรในประเทศมีมูลค่าไม่น้อยกว่า 70,000 ล้านบาท พร้อมทั้งชี้ให้เห็นบริบทการยอมรับของการแพทย์ดั้งเดิม/ทางเลือกในระดับนานาชาติ (มีหลายประเทศที่มีกฎหมาย/การกำกับดูแลด้านนี้)
เมื่อวางตัวเลขนี้คู่กับมูลค่าเศรษฐกิจเวลเนสโลกที่ Global Wellness Institute ประเมินไว้ จะเห็นว่าโอกาส “มีอยู่จริง” แต่จะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อสินค้าหรือบริการของไทยสามารถผ่านด่านมาตรฐาน และสามารถสื่อสารกับตลาดโลกได้อย่างถูกต้องตามกฎ
“ทำไมต้องปลดล็อก” และปลดล็อกอย่างไรไม่ให้กระทบชุมชน
การปลดล็อกคอขวดของงานวิจัย หากทำแบบเร่งรัดโดยไม่ระวัง อาจเกิดความเสี่ยง 3 ชั้นที่กระทบชุมชนมากกว่าช่วยเหลือ ได้แก่
- เสี่ยงต่อการกล่าวอ้างเกินจริง
หากผลิตภัณฑ์สมุนไพรรีบเข้าสู่ตลาดโดยขาดหลักฐานหรือสื่อสารผิดกฎหมาย ผลที่ตามมาคือความเสียหายต่อทั้งผู้บริโภคและผู้ประกอบการ และกระทบความเชื่อมั่นของภาพรวมจังหวัด - เสี่ยงต่อการ “มาตรฐานสูง แต่คนตัวเล็กเข้าไม่ถึง”
ถ้ามาตรฐานถูกวางแบบที่ SME ไม่สามารถปฏิบัติตามได้จริง จะกลายเป็นการคัดคนออกจากตลาดโดยปริยาย ดังนั้น กลไกสนับสนุนต้องแปลมาตรฐานให้เป็น “ขั้นตอนที่ทำได้” และต้นทุนที่รับไหว - เสี่ยงต่อการใช้ทรัพยากรเกินสมดุล
เมื่อสมุนไพรบางชนิดถูกทำให้เป็นที่ต้องการสูง อาจเกิดแรงกดดันต่อระบบนิเวศและการจัดการวัตถุดิบ จำเป็นต้องมีระบบติดตามแหล่งผลิตและการปลูกที่ยั่งยืน
ในมุมนี้ การที่ สกสว. สื่อสาร “SRI for ALL” ในเชิงระบบ และผลักดัน Open Science ให้ทุกภาคส่วนเข้าถึงองค์ความรู้ได้ เป็นกรอบที่ช่วยลดความเสี่ยง เพราะทำให้ข้อมูลและแนวปฏิบัติ “ไม่กระจุก” อยู่กับคนกลุ่มเล็ก
เชียงรายกำลังทดลอง ทำให้การกำกับดูแลกลายเป็น “ตัวเร่ง” ไม่ใช่ “ตัวถ่วง”
หัวใจของข่าวนี้จึงอยู่ที่คำถามเดียว ทำอย่างไรให้กฎระเบียบและมาตรฐาน กลายเป็นเครื่องมือเร่งการเติบโต ไม่ใช่กำแพงกั้นโอกาส
แนวทางที่สะท้อนจากโครงสร้างพันธมิตร (อย. + หน่วยพัฒนานวัตกรรม/การลงทุน/การเกษตร) ตามข้อมูลที่ผู้ให้ข้อมูลส่งมา คือการจัด “ปลายน้ำ” มาอยู่ใกล้ “ต้นน้ำ” ให้มากที่สุด — เพื่อให้ผู้วิจัยและผู้ประกอบการรู้ตั้งแต่ต้นว่า
- ต้องเตรียมข้อมูลอะไร
- ต้องทดสอบมาตรฐานไหน
- ต้องขึ้นทะเบียนอย่างไร
- และต้องสื่อสารกับผู้บริโภคด้วยถ้อยคำแบบใดจึงถูกต้อง
หากทำได้จริง สิ่งที่เชียงรายจะได้ไม่ใช่แค่ผลิตภัณฑ์เพิ่มขึ้น แต่คือ “เวลา” ที่ถูกคืนให้กับระบบ ลดเวลาลองผิดลองถูก ลดภาระเอกสารซ้ำซ้อน และเพิ่มความเร็วในการต่อยอดงานวิจัยเป็นธุรกิจที่โปร่งใส
เชียงรายไม่จำเป็นต้องเลือกอย่างใดอย่างหนึ่งระหว่าง “ภูมิปัญญา” กับ “มาตรฐาน”
ข่าวการลงพื้นที่ครั้งนี้จึงเป็นมากกว่ากิจกรรมเชิงพิธีการ เพราะมันสะท้อนการเปลี่ยนมุมมองของระบบ ววน. จากการ “สนับสนุนงานวิจัย” ไปสู่การ “สนับสนุนเส้นทางของงานวิจัย” ตั้งแต่แปลงปลูก-แล็บ-โรงงาน-การขึ้นทะเบียน-การสื่อสาร-ตลาด
ในโลกที่เศรษฐกิจเวลเนสโตต่อเนื่อง และ WHO วางยุทธศาสตร์การแพทย์ดั้งเดิม/ทางเลือกให้เข้มแข็งด้วยคุณภาพและความปลอดภัย จังหวัดที่มีความหลากหลายทางชีวภาพและทุนวัฒนธรรมอย่างเชียงราย ไม่ได้ขาด “ของดี” แต่กำลังต้องการ “สะพานมาตรฐาน” เพื่อพาของดีนั้นออกไปสู่ตลาดที่กว้างกว่าเดิม
และหากสะพานนี้ถูกสร้างอย่างเท่าเทียม — ให้ชุมชนเดินได้ ผู้ประกอบการรายเล็กเดินได้ นักวิจัยเดินได้ — คำว่า “ปลดล็อกคอขวด” จะไม่ใช่เพียงวาทกรรม แต่จะกลายเป็นรายได้ที่เพิ่มขึ้น งานที่มั่นคงขึ้น และความเชื่อมั่นต่อผลิตภัณฑ์สุขภาพของเชียงรายที่ยืนระยะได้จริง
เครดิตภาพและข้อมูลจาก :
- สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.): ยุทธศาสตร์กองทุน ววน. และวิสัยทัศน์ SRI For ALL
- มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง (มฟล.): ข้อมูลศูนย์นวัตกรรมสมุนไพรครบวงจร (MPIC) และโรงงานมาตรฐาน GMP/PICS
- มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย (มรภ.เชียงราย): ข้อมูลผลิตภัณฑ์เศรษฐกิจสร้างสรรค์ และการขับเคลื่อน Area-based Research
- สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.): แนวทางการจดทะเบียนผลิตภัณฑ์สมุนไพรและอาหารเสริม
- หน่วยบริหารและจัดการทุน (PMU): บพข., TCELS, NIA และ สวก. (ข้อมูลการสนับสนุนทุนวิจัยเพื่อการแข่งขัน)
MOST POPULAR
FOLLOW ME
NEWS UPDATE
