โพลการเมืองไทย เมื่อศาสตร์ตัวเลขสั่นคลอนเก้าอี้อำนาจ และสังคมต้องอ่านให้ลึกกว่ากราฟ
เชียงราย, 31 มกราคม 2569 – ในยุคที่คำว่า “กระแส” เดินทางเร็วกว่ารถข่าว และความเห็นหนึ่งประโยคสามารถถูกขยายเป็นหมื่นรีโพสต์ในไม่กี่นาที โพลการเมืองจึงไม่ใช่แค่เครื่องมือสำรวจความนิยม แต่กลายเป็นสนามประลองความชอบธรรมของข้อมูล ใครบางคนมองว่าโพลเป็นกระจกสะท้อนความรู้สึกของสังคม ณ เวลาหนึ่ง ขณะที่อีกคนกลับรู้สึกว่าโพลกำลังถูกใช้เป็นไฟฉายส่องนำทาง ให้ผู้คนเดินไปทางเดียวกันโดยไม่รู้ตัว คำถามที่ดังขึ้นเรื่อยๆ คือ โพลเชื่อได้แค่ไหน และเราควรเชื่อ “อะไร” ในโพลกันแน่ บนเวทีโครงการพัฒนาองค์ความรู้สื่อมวลชนฯ ของ สถาบันอิศรา ประเด็น “โพลการเมืองไทย เชื่อได้จริงหรือ” ถูกหยิบมาผ่ากลางโต๊ะ โดยผู้ทำโพลระดับประเทศ 3 สำนัก อย่าง รศ.ดร.พิชาย รัตนดิลก ณ ภูเก็ต ผู้อำนวยการหลักสูตรการเมืองและยุทธศาสตร์การพัฒนา สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ (นิด้า),ผศ.ดร.นพดล กรรณิกา ผู้ก่อตั้งสำนักวิจัย ซูเปอร์โพล (Super Poll) และ ดร.พรพรรณ บัวทอง ประธานสวนดุสิตโพล โดยจีรชาตา เอี่ยมรัศมี เป็นผู้ดำเนินรายการที่พยายามค่อยๆ แกะทุกชั้นของกระบวนการ ตั้งแต่การเลือกตัวอย่าง การตั้งคำถาม การวิเคราะห์ ไปจนถึงต้นทุนที่อาจเริ่มตั้งแต่หลักหมื่นและพุ่งสู่หลักล้านเมื่อเป็นการลงพื้นที่จริง เวทีเดียวกันนี้ยังสะท้อนความจริงที่เจ็บแสบกว่านั้น คือ เมื่อสังคมเชื่อโพลแบบอ่านแค่ตัวเลข โพลก็สามารถเปลี่ยนจากข้อมูลเพื่อความเข้าใจ เป็นข้อมูลเพื่อการชี้นำได้ในพริบตา
กระจกที่อาจขุ่นมัว หากไม่รู้ว่าใครถูกสะท้อนอยู่ในนั้น
บนเวที คือโพลเป็นภาพสะท้อน ไม่ใช่คำพยากรณ์ ความหมายของโพลจึงผูกกับเงื่อนไขเวลาและวิธีเก็บข้อมูลอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ แนวคิดนี้สอดคล้องกับคู่มือมาตรฐานของ ESOMAR และ WAPOR ที่ชี้ว่า การเผยแพร่โพลสู่สาธารณะควรระบุให้ชัดว่าเก็บข้อมูลเมื่อใด เก็บอย่างไร ใครเป็นตัวอย่าง และมีข้อจำกัดอะไรบ้าง เพราะนี่คือฐานที่ทำให้ผู้อ่านตีความได้ถูกทิศ จากจุดนี้เอง คำถาม “โพลแม่นไหม” จึงถูกดันให้เลื่อนไปอยู่ข้างหลัง และถูกแทนที่ด้วยคำถามที่ลึกกว่า คือ “โพลสะท้อนใคร” และ “สะท้อนด้วยวิธีที่แฟร์ต่อทุกฝ่ายหรือไม่”
ศาสตร์แห่งการสุ่ม พื้นที่และอายุ คือสองกับดักที่ทำให้ตัวเลขหลุดโลกจริง
หนึ่งในประเด็นที่ถูกยกขึ้นเป็นแกนหลักคือ หากเก็บข้อมูลกระจุกตัวในบางพื้นที่ ผลย่อมพาให้สังคมเข้าใจผิดได้ง่าย ตัวอย่างที่ถูกยกบนเวทีคือ หากเก็บเฉพาะพื้นที่ที่มีฐานเสียงการเมืองบางขั้ว ตัวเลขจะ “ดูเหมือนจริง” ในพื้นที่นั้น แต่ไม่ใช่ความจริงของทั้งประเทศ อีกตัวแปรที่ถูกเน้นเป็นพิเศษคืออายุ เพราะทัศนะทางการเมืองแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญระหว่างช่วงวัย การออกแบบสัดส่วนตัวอย่างตามเจเนอเรชันหรือช่วงอายุ จึงควรยึดโครงสร้างประชากรจริง ไม่ใช่ยึดความสะดวกของผู้เก็บข้อมูล ภาพใหญ่ของโครงสร้างประชากรไทยเองกำลังเดินหน้าเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างต่อเนื่อง ข้อมูลสำรวจของ สำนักงานสถิติแห่งชาติ สะท้อนว่าประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไปมีสัดส่วนใกล้หนึ่งในห้า และจำนวนผู้สูงอายุเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง นั่นหมายความว่า หากโพลละเลยกลุ่มผู้สูงอายุ หรือเก็บต่ำกว่าสัดส่วนจริงมากเกินไป ภาพที่ได้ย่อมเอนและเสี่ยงพาไปสู่ข้อสรุปผิดทิศ โดยเฉพาะในประเด็นนโยบายปากท้อง สวัสดิการ และความมั่นคงในชีวิต ที่คนต่างวัยให้น้ำหนักไม่เท่ากัน
เบื้องหลังโพลรายสัปดาห์ งานเจ็ดวัน และต้นทุนที่สังคมไม่ค่อยเห็น
อีกชั้นของเรื่องที่ทำให้โพลถูกเข้าใจผิด คือคนจำนวนไม่น้อยเห็นแค่กราฟแท่ง แต่ไม่เห็นแรงงานเบื้องหลัง เวทีนี้มีการอธิบายภาพการทำงานแบบรายสัปดาห์ ตั้งแต่การจับประเด็นร้อน การออกแบบแบบสอบถาม การเก็บข้อมูล การประมวลผล ไปจนถึงการปิดต้นฉบับเพื่อส่งเผยแพร่ในเวลาจำกัด สาระสำคัญอยู่ที่คำว่า ความคลาดเคลื่อนเกิดได้ทุกขั้นตอน ตั้งแต่การออกแบบตัวอย่าง การวัดด้วยคำถาม ไปจนถึงการวิเคราะห์ และการทำความสะอาดข้อมูล หากขั้นตอนใดถูกลดทอนเพื่อความเร็วหรือความสะดวก โอกาสที่ตัวเลขจะหลุดจากโลกจริงก็สูงขึ้น ในเชิงเทคนิค มาตรฐานการคำนวณอัตราการตอบกลับเองก็มีนิยามและวิธีคิดหลายแบบ ตามกรอบของ AAPOR ที่แยกประเภทการตอบกลับและกรณีที่ติดต่อไม่ได้ไว้อย่างเป็นระบบ ประเด็นนี้สำคัญเพราะโพลการเมืองมักเจออัตราการตอบกลับต่ำลง ผู้คนระวังตัวมากขึ้น หรือบางส่วนปฏิเสธการตอบโดยสิ้นเชิง ทำให้การได้ “ตัวอย่างครบสัดส่วน” ยากขึ้นเป็นทวีคูณ
โพลไม่ใช่โหราศาสตร์ แต่ก็ไม่ใช่ใบเสร็จรับรองความจริง
หัวใจของเวทีนี้อยู่ที่การผลักสังคมให้เลิกใช้โพลเป็นคำทำนาย และหันมาใช้โพลเป็นจุดเริ่มต้นของการตั้งคำถาม เพราะแม้โพลจะออกแบบถูกต้องตามหลักสถิติ โพลก็ยังเป็นเพียงภาพสะท้อน ณ ห้วงเวลา ความคิดคนเปลี่ยนได้เร็วตามเหตุการณ์ นโยบาย การปราศรัย หรือวิกฤตเฉพาะหน้า และคู่มือของ ESOMAR และ WAPOR ก็เตือนชัดว่า ต้องระวังการตีความเกินข้อมูล โดยเฉพาะเมื่อสื่อหรือผู้เผยแพร่ใช้โพลเพื่อสร้างข้อสรุปแบบฟันธง ความเสี่ยงอีกด้านคือ “อคติ” ที่ซ่อนในคำถาม หากคำถามแฝงคุณค่า เช่น ทำให้ตัวเลือกหนึ่ง “ดูเป็นประโยชน์” โดยนัย คนที่เห็นต่างอาจรู้สึกถูกลดทอนคุณค่าและลังเลจะตอบตามจริง นี่คือจุดที่โพลอาจกลายเป็นเครื่องมือบิดเบือน มากกว่าสำรวจ
บทเรียนจากอดีต เมื่อผลจริงปรากฏ และตัวเลขกลายเป็นประวัติศาสตร์ที่ตรวจสอบได้
เพื่อให้เห็นภาพว่า ตัวเลขไม่ได้มีความหมายตายตัว และสังคมควรอ่าน “บริบทของตัวเลข” มากกว่าตัวเลขล้วนๆ บทเรียนหนึ่งที่หยิบขึ้นมาอธิบายได้ด้วยข้อมูลทางการคือการออกเสียงประชามติร่างรัฐธรรมนูญ ปี 2559 เอกสารสรุปผลอย่างเป็นทางการของ คณะกรรมการการเลือกตั้ง ระบุว่า มีผู้มีสิทธิออกเสียง 50,071,589 คน มีผู้มาใช้สิทธิ 29,740,677 คน คิดเป็นอัตราใช้สิทธิราว 59.4 เปอร์เซ็นต์ และผลคะแนนเห็นชอบ 16,820,402 ไม่เห็นชอบ 10,598,037 เมื่อมองเพียงตัวเลข เห็นชอบดูเหมือนชนะชัด แต่เมื่ออ่านลึกลงไป จะเห็นอีกชั้นของความจริง คือมีผู้ไม่มาใช้สิทธิราวสี่ในสิบของผู้มีสิทธิทั้งหมด การตีความ “ฉันทามติของประเทศ” จึงต้องระวังอย่างยิ่งว่าเรากำลังพูดถึงเสียงของใคร และเสียงที่หายไปจำนวนมากนั้นสะท้อนอะไร นี่คือเหตุผลว่าทำไมเวทีเสวนาจึงย้ำว่า โพลหรือประชามติไม่ใช่แค่การแข่งขันของตัวเลข แต่เป็นการแข่งขันของการตีความ และการตีความที่ไม่ระวังอาจพาสังคมไปสู่ความเข้าใจผิดได้ยาวนาน
เจ็ดคำถามที่ต้องถามทุกครั้ง ก่อนเชื่อโพลการเมือง
บนฐานมาตรฐานสากลของ ESOMAR และ WAPOR รวมถึงหลักสถิติพื้นฐานที่ระบุเรื่องความคลาดเคลื่อนของการสุ่มตัวอย่าง คู่มืออธิบายชัดว่า แม้สุ่มแบบเป็นระบบ โพลขนาดหนึ่งพันตัวอย่างก็ยังมีช่วงความคลาดเคลื่อนโดยประมาณอยู่ในระดับไม่กี่เปอร์เซ็นต์ และยิ่งอัตราการตอบกลับไม่เต็ม ยิ่งต้องเปิดเผยข้อจำกัดให้ชัด เมื่อแปลงเป็นภาษาข่าวที่ประชาชนใช้ได้ทันที คำถามที่ควรถามมีอย่างน้อย 7 ข้อ
- เก็บข้อมูลวันไหน ถึงวันไหน และเหตุการณ์ช่วงนั้นมีอะไรที่อาจกระทบความคิดคน
- ใช้วิธีใด โทรศัพท์ ออนไลน์ ภาคสนาม หรือผสม และเพราะเหตุใด
- กลุ่มตัวอย่างกระจายครบภูมิภาค เพศ อายุ หรือไม่ และมีการถ่วงน้ำหนักหรือไม่
- คำถามเป็นกลางหรือมีถ้อยคำชี้นำ แฝงคุณค่า หรือทำให้คนเห็นต่างรู้สึกถูกตัดสิน
- อัตราการตอบกลับเป็นเท่าไร และมีความเสี่ยงเรื่องคนปฏิเสธตอบมากน้อยแค่ไหน
- ใครเป็นผู้ว่าจ้างหรือสนับสนุนทุน และผลประโยชน์ทับซ้อนถูกเปิดเผยหรือไม่
- ผลโพลสอดคล้องกับแนวโน้มจากหลายสำนักหรือโดดเดี่ยวผิดปกติจนควรตรวจซ้ำ
คำถามเหล่านี้ไม่ใช่เพื่อทำลายโพล แต่เพื่อปกป้องบทบาทของโพลไม่ให้ถูกใช้เป็นเครื่องมือชี้นำโดยไร้การตรวจสอบ
เมื่อโพลไปไกลกว่าการเมือง และอาจกระทบชีวิตคนจริง
อีกมิติที่มักถูกมองข้ามคือ โพลไม่ได้กระทบแค่วันเลือกตั้ง โพลกระทบการกำหนดวาระสาธารณะ กระทบความคาดหวังของตลาด กระทบการตัดสินใจเชิงนโยบาย และกระทบความรู้สึกของคนที่คิดต่าง งานศึกษาทางวิชาการในต่างประเทศยังชี้ว่าการรับรู้ว่า “ฝ่ายหนึ่งกำลังนำ” อาจก่อผลแบบแห่ตามหรือแรงต้านในบางบริบท ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมการสื่อสารผลโพลต้องยิ่งระวัง โดยเฉพาะเมื่อบริบทสังคมแบ่งขั้วสูง เมื่อสื่อรายงานแบบตัดเหลือเพียงอันดับหนึ่งกับอันดับสอง แต่ไม่พูดถึงวิธีเก็บข้อมูล ความคลาดเคลื่อน หรือข้อจำกัด สังคมจะได้รับ “ตัวเลขที่ดูมั่นใจ” แต่ขาดภูมิคุ้มกันในการอ่านความจริงใต้ตัวเลข และนั่นคือช่องว่างที่ทำให้โพลถูกใช้เป็นอาวุธได้ง่าย
ไม่ใช่เลิกเชื่อโพล แต่ต้องยกระดับวิธีอ่านโพล
บทสรุปของเวทีนี้ไม่ได้ชี้ให้สังคม “เลิกดูโพล” หากแต่ชี้ให้สังคม “ดูโพลอย่างรู้เท่าทัน” เพราะโพลที่ทำตามหลักวิชาการและเปิดเผยระเบียบวิธี คือเครื่องมือเพิ่มปัญญาสาธารณะ ทำให้ประชาชนเห็นแนวโน้มความคิดของสังคม และทำให้รัฐเห็นสัญญาณความเดือดร้อนก่อนปัญหาจะลุกลาม แต่โพลที่ไม่เปิดเผยวิธีการ ไม่ชัดเจนเรื่องตัวอย่าง ไม่เป็นกลางในคำถาม หรือถูกนำเสนอแบบชี้นำ จะไม่ใช่กระจกอีกต่อไป มันจะกลายเป็นไฟฉายที่ส่องนำ และอาจพาสังคมเดินผิดทางโดยไม่รู้ตัว ดังนั้นภารกิจร่วมของสามฝ่ายจึงชัดขึ้น ฝ่ายผู้ทำโพล ต้องเปิดเผยข้อมูลตามมาตรฐานสากลให้ครบ ฝ่ายสื่อ ต้องรายงานมากกว่าตัวเลข และอธิบายข้อจำกัดอย่างตรงไปตรงมา ฝ่ายประชาชน ต้องถามให้เป็น ก่อนแชร์ให้ไว
สถิติสำคัญที่เกี่ยวข้องกับประเด็นนี้
- ผลประชามติร่างรัฐธรรมนูญ ปี 2559 ผู้มีสิทธิ 50,071,589 ผู้มาใช้สิทธิ 29,740,677 อัตราใช้สิทธิราว 4 เปอร์เซ็นต์ เห็นชอบ 16,820,402 ไม่เห็นชอบ 10,598,037
- โครงสร้างประชากรไทยสูงวัย สัดส่วนประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไปอยู่ในระดับใกล้หนึ่งในห้า และมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง ซึ่งสะท้อนความจำเป็นที่โพลต้องออกแบบสัดส่วนช่วงอายุให้ใกล้เคียงประชากรจริง
- หลักสถิติของโพลแบบสุ่ม คู่มือมาตรฐานอธิบายว่า โพลหนึ่งพันตัวอย่างในอุดมคติจะมีช่วงคลาดเคลื่อนระดับไม่กี่เปอร์เซ็นต์ และย้ำการเปิดเผยวิธีการเพื่อให้สาธารณะตีความได้ถูกต้อง
เครดิตภาพและข้อมูลจาก :
- รายงานและสถิติประชากรสูงวัย โดย สำนักงานสถิติแห่งชาติ
- มาตรฐานการเผยแพร่โพลและแนวทางอ่านผลโพล โดย ESOMAR และ WAPOR
- นิยามและกรอบการคำนวณอัตราการตอบกลับตามมาตรฐานวิชาชีพ โดย AAPOR
- รศ.ดร.พิชาย รัตนดิลก ณ ภูเก็ต ผู้อำนวยการหลักสูตรการเมืองและยุทธศาสตร์การพัฒนา สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ (นิด้า)
- ผศ.ดร.นพดล กรรณิกา ผู้ก่อตั้งสำนักวิจัย ซูเปอร์โพล (Super Poll)
- ดร.พรพรรณ บัวทอง ประธานสวนดุสิตโพล
- ผู้ดำเนินรายการ นางสาวจีรชาตา เอี่ยมรัศมี
- สถาบันอิศรา
MOST POPULAR
FOLLOW ME
NEWS UPDATE
