ไฟถนนดับชั่วคราว สัญญาณเตือนจากเชียงราย เมื่อพลังงานกลายเป็นกระจกสะท้อนวิกฤตเศรษฐกิจและโลกเดือด

เชียงราย, 26 เมษายน 2569 — คืนหนึ่งในช่วงปลายเดือนเมษายน หากคุณขับรถบนถนนสายรองของเชียงราย แล้วพบว่าแสงไฟที่เคยสาดส่องข้างทางกลับมืดลงเป็นช่วงๆ นั่นไม่ใช่ไฟขัดข้องหรือความผิดปกติของระบบ แต่คือการตัดสินใจเชิงนโยบายที่มีที่มาที่ไปลึกกว่าที่คิด และบอกเล่าบางอย่างเกี่ยวกับทิศทางของประเทศนี้ในยุคที่พลังงานกลายเป็นหนึ่งในตัวแปรชี้ขาดชะตากรรมของทุกชุมชน

ไฟถนนดับ นโยบายที่มีราคาและเหตุผล

กรมทางหลวงชนบท ภายใต้การนำของนายพิชิต หุ่นศิริ อธิบดีกรมทางหลวงชนบท ออกประกาศอย่างเป็นทางการเชิญชวนประชาชนร่วมเป็นส่วนหนึ่งในการประหยัดพลังงานของประเทศ ด้วยการสนับสนุนมาตรการลดการใช้ไฟฟ้าแสงสว่างบนถนนทางหลวงชนบทในพื้นที่ที่มีปริมาณการจราจรน้อยหรือมีความเสี่ยงต่ำ โดยจะมีการปรับลดหรือปิดไฟฟ้าส่องสว่างบางช่วงเวลาอย่างเหมาะสม และมีผลบังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 1 พฤษภาคม 2569 เป็นต้นไป

กรมยืนยันว่าได้คำนึงถึงความปลอดภัยเป็นสำคัญ โดยจะพิจารณาปิดไฟฟ้าแสงสว่างเฉพาะจุดที่มีความปลอดภัยเพียงพอ เช่น พื้นที่นอกเขตชุมชนหรือช่วงเวลาที่การจราจรเบาบาง พร้อมติดตั้งป้ายเตือนและสัญญาณจราจรที่ชัดเจน ส่วนพื้นที่จุดเสี่ยง ไม่ว่าจะเป็นทางแยก ทางโค้งอันตราย บริเวณคอขวด หรือพื้นที่ชุมชน ยังคงเปิดไฟตามปกติ ขณะที่ขอให้ประชาชนผู้ใช้รถใช้ถนนเพิ่มความระมัดระวัง เปิดไฟหน้ารถให้สว่างเพียงพอ และปฏิบัติตามกฎจราจรอย่างเคร่งครัด

สำหรับผู้ที่ต้องการข้อมูลเพิ่มเติม สามารถติดต่อสอบถามได้ที่สำนักงานทางหลวงชนบทที่ 1 ถึง 18 และแขวงทางหลวงชนบททั่วประเทศ หรือสายด่วนกรมทางหลวงชนบท โทร 1146

มาตรการนี้อาจดูเหมือนเรื่องเล็กน้อย แต่หากนำมาวางบนแผนที่ขนาดใหญ่ของพลังงานเชียงราย ภาพที่ได้นั้นน่าสนใจและน่ากังวลในเวลาเดียวกัน

เชียงรายใช้ไฟฟ้าแค่ไหน และนั่นบอกอะไรเราบ้าง

ตัวเลขที่น่าสนใจที่สุดในรายงานวิเคราะห์เชิงลึกด้านพลังงานเชียงราย ปี 2567-2569 ไม่ใช่ตัวเลขที่สูงขึ้น แต่คือตัวเลขที่ต่ำกว่าที่ควรจะเป็นอย่างมาก

ข้อมูลจากระบบรายงานของหน่วยงานที่รับผิดชอบชี้ว่า ภาพรวมการใช้ไฟฟ้ารวมตลอด 12 เดือนของปี 2567 สำหรับกลุ่มตัวอย่างเป้าหมาย มีค่ามาตรฐานที่ตั้งไว้สูงถึง 23,895 หน่วย แต่ปริมาณที่เกิดขึ้นจริงอยู่ที่เพียง 8,240 หน่วย คิดเป็นเพียงร้อยละ 34.48 ของค่ามาตรฐาน กล่าวง่ายๆ คือ ในทุก 100 หน่วยที่คาดว่าจะถูกใช้ มีเพียง 34 หน่วยเท่านั้นที่ถูกดึงจากระบบจริงๆ

แม้แต่ในเดือนพฤษภาคมซึ่งร้อนที่สุดของปีและควรจะมีความต้องการไฟฟ้าสูงสุด การใช้งานจริงก็อยู่ที่เพียง 1,361 หน่วย เมื่อเทียบกับค่ามาตรฐาน 2,046 หน่วย หรือคิดเป็นเพียงสองในสามของสิ่งที่ควรเป็น

ช่องว่างมหาศาลระหว่างการพยากรณ์กับความจริงนี้บอกว่าอะไรบางอย่างในพฤติกรรมพลังงานของเชียงรายได้เปลี่ยนแปลงไปอย่างเงียบๆ และมีนัยสำคัญ

โซลาร์เซลล์บนหลังคา ผู้เล่นล่องหนที่พลิกเกม

สาเหตุหลักประการหนึ่งที่นักวิเคราะห์ชี้ไปคือการขยายตัวของระบบผลิตไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์แบบติดตั้งบนหลังคา หรือ Solar Rooftop ในพื้นที่จังหวัดเชียงราย ผู้ประกอบการโรงแรม อาคารพาณิชย์ และบ้านพักอาศัยระดับกลางถึงบน ต่างทยอยติดตั้งแผงโซลาร์ที่มีราคาถูกลงอย่างต่อเนื่องในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา

พวกเขากลายเป็นสิ่งที่นักพลังงานเรียกว่า “Prosumer” หรือผู้ที่เป็นทั้งผู้บริโภคและผู้ผลิตพลังงานในเวลาเดียวกัน การผลิตไฟฟ้าเพื่อใช้เองโดยไม่ผ่านมิเตอร์ของการไฟฟ้าทำให้ตัวเลขความต้องการไฟฟ้าที่ไหลผ่านสายส่งหลักปรากฏเป็นตัวเลขที่หดตัวลง แม้ว่ากิจกรรมทางเศรษฐกิจในอาคารนั้นๆ อาจจะยังดำเนินอยู่เหมือนเดิมก็ตาม

ลองนึกภาพเปรียบเทียบง่ายๆ คล้ายกับสถานการณ์ในเยอรมนีช่วงปี 2010-2015 ที่เกิดปรากฏการณ์เดียวกัน บริษัทจำหน่ายไฟฟ้าขนาดใหญ่ของเยอรมนีต้องปรับโครงสร้างธุรกิจใหม่ทั้งหมดเพราะตัวเลขการขายไฟลดลงอย่างที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน แม้เศรษฐกิจจะขยายตัวก็ตาม สิ่งที่เชียงรายกำลังเผชิญในปัจจุบัน คือบทเรียนที่เยอรมนีเคยผ่านมาแล้ว แต่เกิดขึ้นในบริบทของจังหวัดชายแดนที่มีทรัพยากรและโครงสร้างพื้นฐานแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง

ฝุ่น PM 2.5 ตัวการที่ทำให้ร้านอาหารข้างถนนเงียบงัน

มีปัจจัยที่ดูเหมือนไม่เกี่ยวกันกับไฟฟ้าเลย แต่กลับเป็นคำอธิบายที่ทรงพลังที่สุดสำหรับการหดตัวของการใช้พลังงานในกลุ่มร้านค้ารายย่อย นั่นคือวิกฤตฝุ่น PM 2.5

กลุ่มพาณิชยกรรมรายย่อยหรือกลุ่มร้านค้าและบริการขนาดเล็กในเชียงราย มีตัวเลขการใช้ไฟฟ้าหดตัวรุนแรงถึงร้อยละ 7.05 ในเดือนกุมภาพันธ์ 2568 เมื่อเทียบกับช่วงเดียวกันของปีก่อน

รายงานการประเมินตามเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDG Profile) ระบุว่าปัญหา PM 2.5 เป็นภัยคุกคามร้ายแรงต่อคุณภาพชีวิตและเศรษฐกิจในพื้นที่ เมื่อคุณภาพอากาศเข้าสู่ระดับวิกฤต ประชาชนท้องถิ่นต่างเลิกออกไปนั่งรับประทานอาหารนอกบ้าน ร้านข้าวต้นทาง ร้านก๋วยเตี๋ยว คาเฟ่ริมถนน ล้วนเงียบเหงาพร้อมกัน เจ้าของร้านไม่มีเหตุผลต้องเปิดแอร์ เปิดไฟฟลูออเรสเซนต์ หรือเดินเครื่องอุปกรณ์ต่างๆ เพื่อรอลูกค้าที่ไม่มาอีกต่อไป

ในขณะที่การใช้ไฟฟ้าในบ้านเรือนกลับเพิ่มขึ้น เพราะทุกคนต้องกลับไปอยู่บ้านและเปิดเครื่องฟอกอากาศ เปิดแอร์ปิดประตูหน้าต่างให้สนิท ภาระไฟฟ้าจึงย้ายที่แต่ไม่หายไปไหน เพียงแต่ภาคธุรกิจเจ็บปวด ส่วนภาคครัวเรือนก็แบกรับค่าไฟสูงขึ้น

เศรษฐกิจเติบโต แต่กำลังซื้อไม่ไปด้วยกัน

รายงานการประมาณการเศรษฐกิจจังหวัดเชียงราย คาดการณ์ว่าเศรษฐกิจจะขยายตัวร้อยละ 2.1 ในปี 2567 เร่งตัวเป็นร้อยละ 3.1 ในปี 2568 และปรับลงมาที่ร้อยละ 2.0 ในปี 2569 แรงขับเคลื่อนหลักมาจากการท่องเที่ยว โดยคาดว่าจะมีนักท่องเที่ยวเดินทางเข้าจังหวัดถึง 7.13 ล้านคนในปี 2567 และเพิ่มเป็น 7.19 ล้านคนในปี 2568

แต่ตัวเลขนักท่องเที่ยวที่ดูสวยงามนั้นซ่อนความเปราะบางไว้ข้างหลัง ยอดจดทะเบียนรถยนต์เพื่อการพาณิชย์ใหม่ ซึ่งเป็นมาตรวัดความเชื่อมั่นของภาคธุรกิจระดับรากหญ้า คาดว่าจะอยู่ที่เพียง 3,445 คันในปี 2567 คิดเป็นการหดตัวร้อยละ 5 และมีแนวโน้มหดตัวต่อเนื่องร้อยละ 6 ในปี 2568

นั่นหมายความว่าในขณะที่นักท่องเที่ยวยังมาเที่ยวเชียงราย แต่ผู้ประกอบการรายย่อยและชาวบ้านกลับไม่ได้แบ่งผลประโยชน์ของการเติบโตนั้นอย่างเพียงพอ ภาวะหนี้ครัวเรือนที่ฝังรากลึก ดอกเบี้ยที่กดทับกำลังซื้อ และสถาบันการเงินที่เข้มงวดในการปล่อยสินเชื่อ ได้สร้างสภาวะชะงักงันในการบริโภค

ผลกระทบสะท้อนลงมาถึงการใช้พลังงานอย่างตรงไปตรงมา เมื่อคนไม่มีเงินจับจ่าย ธุรกิจก็ลดชั่วโมงทำการ ลดอุปกรณ์ที่เปิดใช้ และท้ายที่สุดก็กดปุ่มประหยัดพลังงานอย่างที่ไม่เคยทำมาก่อน

Peak Demand ยามหัวค่ำ สัญญาณของ Duck Curve

อีกหนึ่งปรากฏการณ์ที่นักวิศวกรไฟฟ้าในเชียงรายกำลังจับตา คือการเคลื่อนตัวของช่วงเวลาที่ใช้ไฟฟ้าสูงสุด จากเดิมที่มักเกิดในช่วงบ่าย 2 โมงถึงบ่าย 3 โมง กลับเลื่อนไปสู่ช่วงหัวค่ำ

ข้อมูล PEA รายงานว่าในวันที่ 25 มีนาคม 2569 ความต้องการพลังไฟฟ้าสูงสุดในพื้นที่รับผิดชอบรวม 74 จังหวัดพุ่งขึ้นสู่ระดับ 23,053.72 เมกะวัตต์ และเวลาที่เกิดนั้นคือ 20.45 น. ไม่ใช่ช่วงบ่ายอีกต่อไป

สาเหตุของปรากฏการณ์นี้คือ “Duck Curve” ปรากฏการณ์โค้งรูปเป็ด ที่เกิดจากการแพร่กระจายของโซลาร์บนหลังคา ในช่วงกลางวัน แผงโซลาร์ผลิตไฟฟ้าได้จำนวนมาก ความต้องการไฟฟ้าจากระบบสายส่งหลักจึงลดลง แต่ทันทีที่แสงอาทิตย์หมด ไฟฟ้าจากโซลาร์ดับวูบ ความต้องการไฟฟ้าทั้งหมดกระชากกลับเข้าสู่ระบบโครงข่ายอย่างฉับพลัน ทำให้กราฟโหลดชันขึ้นอย่างอันตรายในช่วงเย็นถึงค่ำ

สถานการณ์นี้คล้ายคลึงกับสิ่งที่เกิดขึ้นในรัฐแคลิฟอร์เนีย สหรัฐอเมริกา ซึ่งมีการติดตั้งโซลาร์ขนาดใหญ่และพบปัญหา Grid Instability ในช่วงหัวค่ำมาตั้งแต่ปี 2016 จนต้องออกนโยบายบังคับติดตั้งระบบแบตเตอรี่ควบคู่กับโซลาร์ในอาคารใหม่ทุกหลัง ทิศทางของเชียงรายกำลังเดินไปในเส้นทางเดียวกัน แต่มีโครงสร้างพื้นฐานที่พร้อมน้อยกว่า