วิกฤตสารหนูในลุ่มน้ำเชียงราย เมื่อความจริงทางวิทยาศาสตร์ปะทะความเชื่อมั่นทางเศรษฐกิจ รัฐตั้งศูนย์ข้อมูล สั่งตรวจซ้ำใน 2 สัปดาห์ สธ.เร่งเฝ้าระวังถึงบ้าน

เชียงราย, 25 กุมภาพันธ์ 2569 – คำถามพื้นฐานที่สุดของคนที่ต้องใช้น้ำทุกวันน้ำที่ไหลผ่านหน้าบ้านยังปลอดภัยหรือไม่ ความกังวลเรื่องคุณภาพน้ำในจังหวัดเชียงรายยกระดับขึ้นอย่างรวดเร็ว หลังเริ่มมีข้อมูลชุดหนึ่งเผยแพร่ออกไปว่าพบการสะสมของสารหนูในเล็บและเส้นผมของประชาชนริมแม่น้ำกกบางส่วน จนทำให้เกิดแรงสั่นสะเทือนต่อความมั่นใจของคนในพื้นที่ ขณะเดียวกันหน่วยงานรัฐอีกส่วนยืนยันว่าค่าตรวจน้ำผิวดินหลายจุดยังอยู่ในเกณฑ์มาตรฐานและยังสามารถทำกิจกรรมบางประเภทได้ตามปกติ

ความต่างของข้อมูลไม่เพียงทำให้ประชาชนสับสน แต่ยังพาเรื่องนี้ไปไกลกว่าสุขภาพส่วนบุคคล เพราะลุ่มน้ำกกและลำน้ำสำคัญอื่น ๆ เป็นทั้งเส้นเลือดเศรษฐกิจและภาพลักษณ์การท่องเที่ยวของจังหวัด โดยเฉพาะช่วงก่อนเทศกาลสงกรานต์ที่กิจกรรมล่องแพ ร้านอาหารริมน้ำ และงานประเพณีท้องถิ่นถูกคาดหวังว่าจะช่วยพยุงรายได้หลังภาคธุรกิจเผชิญภาวะซบเซามาต่อเนื่อง ท่ามกลางความตึงเครียดนี้ จังหวัดเชียงรายจึงต้องเดินบนเส้นทางที่แคบมาก เส้นทางที่ต้องยืนอยู่บนวิทยาศาสตร์และความโปร่งใส แต่ก็ต้องระมัดระวังไม่ให้การสื่อสารกลายเป็นเชื้อเพลิงของความตื่นตระหนก

ประชุมใหญ่ที่ศาลากลาง จังหวัดย้ำพูดความจริงบนฐานวิทยาศาสตร์ แต่ข้อมูลที่ยังไม่ชัดต้องรอแล็บอ้างอิง

วันที่ 25 กุมภาพันธ์ 2569 ณ ศาลากลางจังหวัดเชียงราย นายชูชีพ พงษ์ไชย ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย เป็นประธานการประชุมคณะกรรมการติดตามและตรวจสอบคุณภาพแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง ครั้งที่ 2 ปี 2569 มีนายประเสริฐ จิตต์พลีชีพ รองผู้ว่าราชการจังหวัดเข้าร่วม พร้อมด้วยนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง หน่วยงานทรัพยากรและสิ่งแวดล้อม สาธารณสุข ประมง ตัวแทนหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง นักวิชาการจากหลายสถาบัน ตัวแทนภาคประชาสังคม และสื่อมวลชน ทั้งในห้องประชุมและระบบออนไลน์

ในที่ประชุมได้หยิบยกข้อมูลที่กำลังเป็นชนวนความกังวลของสังคม คือผลตรวจที่ระบุว่าพบสารหนูสะสมในเล็บและเส้นผมของประชาชนริมแม่น้ำกก 16 ราย จากกลุ่มตัวอย่าง 90 ราย โดยตัวเลขที่รายงานในเอกสารแนบสะท้อนว่ามีค่าเกินเกณฑ์ที่รายงานไว้ และบางรายมีอาการทางคลินิกที่เกี่ยวข้องกับระบบประสาทและกล้ามเนื้อ

การปรากฏของตัวเลขดังกล่าวทำให้หลายฝ่ายกังวลว่าจะกลายเป็นแรงกระแทกต่อบรรยากาศท่องเที่ยวช่วงสงกรานต์ โดยเฉพาะกิจกรรมแพเปียกและร้านอาหารริมน้ำ ขณะเดียวกันก็มีประชาชนจำนวนมากโทรสอบถามไปยังหน่วยงานต่าง ๆ เพื่อขอคำตอบที่ชัดเจน

ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงรายกล่าวในที่ประชุมว่า จังหวัดจำเป็นต้องพูดความจริงบนพื้นฐานวิทยาศาสตร์ แต่ข้อมูลส่วนที่ยังไม่ชัดเจนต้องรอผลยืนยันจากห้องปฏิบัติการอ้างอิงก่อน เพื่อไม่ให้ประชาชนตื่นตระหนกเกินไปจนกระทบภาพลักษณ์และเศรษฐกิจของจังหวัด

ประโยคนี้สะท้อนแกนกลางของวิกฤตครั้งนี้อย่างชัดเจน ความจริงต้องไม่ถูกเลื่อนออกไปเพราะความกลัวผลกระทบทางเศรษฐกิจ แต่ความจริงก็ต้องเป็นความจริงที่ผ่านการยืนยันตามมาตรฐาน ไม่ใช่ความจริงที่รีบพูดจนขาดบริบทและทำให้คนเข้าใจผิด

เมื่อชีวภาพให้สัญญาณ แต่สิ่งแวดล้อมบางชุดยังบอกว่าอยู่ในเกณฑ์ ความไม่แน่นอนจึงต้องถูกจัดการด้วยการตรวจซ้ำ

หนึ่งในประเด็นที่ถูกถกเถียงมากคือความสัมพันธ์ระหว่าง “ผลตรวจในร่างกาย” กับ “ผลตรวจในสิ่งแวดล้อม” เพราะแม้การตรวจพบสารหนูในเล็บและเส้นผมจะถูกมองว่าเป็นสัญญาณการสะสม แต่ผู้เชี่ยวชาญในที่ประชุมชี้ว่าปัจจุบันยังไม่มีเกณฑ์ชัดเจนว่า สารหนูในเล็บและเส้นผมควรอยู่ที่ระดับใดจึงจะถือว่าปลอดภัย ทำให้การตีความต้องระมัดระวัง

ทีมวิจัยมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวงตอบข้อซักถามว่า ข้อมูลยังมีความไม่แน่นอนจากขนาดกลุ่มตัวอย่างที่ยังไม่ใหญ่ และมีปัจจัยรบกวนสำคัญ เช่น สารกำจัดศัตรูพืชหรือสารเคมีจากแหล่งอื่น ซึ่งอาจส่งผลต่อความแม่นยำของค่าที่ตรวจพบ

ด้านผู้แทนภาคประชาสังคมและสื่อมวลชนสะท้อนว่า การสื่อสารความเสี่ยงและการตอบโต้สถานการณ์ยังขาดความพร้อม ทั้งด้านเครื่องมือ งบประมาณ และกระบวนการเฝ้าระวังแบบรอบด้านที่ยังทำงานแยกส่วนกัน โดยเฉพาะคำถามเรื่องศูนย์ตรวจโลหะหนักในพื้นที่ที่ยังไม่ชัดเจนว่าจะจัดตั้งได้เมื่อใด

ความไม่แน่นอนจึงไม่ได้เป็นเพียงเรื่องเทคนิคในห้องแล็บ แต่กลายเป็นเรื่องความเชื่อมั่นของสังคม หากรัฐไม่สามารถทำให้ประชาชนเห็น “ระบบ” ว่ากำลังจัดการความไม่แน่นอนอย่างไร ความกลัวจะทำงานแทนข้อมูล

คำถามใหญ่ช่วงสงกรานต์ ลงเล่นน้ำได้หรือไม่ และความเสี่ยงที่ซ่อนอยู่ในตะกอน

อีกประเด็นที่ร้อนแรงในที่ประชุมคือคำถามที่เกี่ยวกับการสัมผัสน้ำหรือการลงเล่นน้ำ โดยเฉพาะช่วงสงกรานต์ที่หลายพื้นที่เตรียมกิจกรรมริมน้ำ

นายอาวีระ ภัคมาตร์ ผู้อำนวยการสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 กรมควบคุมมลพิษ ให้ความเห็นในที่ประชุมตามข้อมูลแนบว่า แม้การปนเปื้อนในแม่น้ำสายไม่เหมาะต่อการสัมผัสน้ำ ส่วนแม่น้ำกกแม้บางช่วงไม่เกินมาตรฐานในพื้นที่จังหวัดเชียงราย แต่ยังเห็นว่าไม่ควรลงน้ำ หากลงดำผุดดำว่ายอาจทำให้น้ำเข้าสู่ร่างกาย และตะกอนที่ฟุ้งขึ้นอาจเป็นช่องทางเสี่ยง โดยเฉพาะผู้ที่มีบาดแผล แต่การพักผ่อนนั่งรับประทานอาหารริมน้ำยังสามารถทำได้

แก่นของคำเตือนนี้ไม่ใช่การห้ามเที่ยว แต่คือการย้ำว่า “ตะกอน” อาจเป็นตัวแปรที่คนทั่วไปมองไม่เห็น การสัมผัสน้ำในรูปแบบที่กระตุ้นให้ตะกอนฟุ้งกระจายอาจทำให้ความเสี่ยงเพิ่มขึ้น แม้ตัวเลขน้ำผิวดินในบางช่วงจะไม่สูงเกินเกณฑ์ก็ตาม

ผู้ว่าฯ สั่งการ 4 ประเด็น ตั้งกรอบ 2 สัปดาห์เพื่อยืนยันผล ลดข้อมูลซ้ำซ้อน และยกระดับแล็บในพื้นที่

เพื่อจัดการความกังวลและความไม่แน่นอน ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงรายสั่งการในที่ประชุม 4 ประเด็นสำคัญตามข้อมูลแนบ

1. ประเด็นแรก เร่งยืนยันผล โดยให้ทีมวิจัยมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวงร่วมกับกรมควบคุมมลพิษเก็บตัวอย่างซ้ำ ทั้งตัวอย่างสิ่งแวดล้อมและชีวภาพ เช่น ปัสสาวะและเส้นผม ตามมาตรฐานวิธีปฏิบัติ และรายงานผลภายใน 2 สัปดาห์
2. ประเด็นที่สอง ตั้งศูนย์ประสานงาน ให้สำนักงานจังหวัดเป็นศูนย์กลางข้อมูล เชื่อมโยงแล็บและหน่วยงานปกครองเพื่อลดความซ้ำซ้อน ซึ่งหมายความว่าต่อไปข้อมูลที่ออกสู่สาธารณะควรผ่านกลไกเดียวกันมากขึ้น ลดปัญหาหน่วยงานคนละชุดแถลงคนละมุม
3. ประเด็นที่สาม ยกระดับห้องปฏิบัติการ ผลักดันมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวงและศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ให้เป็นแล็บอ้างอิงในพื้นที่ เพื่อความรวดเร็วในการวิเคราะห์โลหะหนัก ลดเวลารอคอยที่มักทำให้ข่าวลือวิ่งเร็วกว่าผลตรวจ
4. ประเด็นที่สี่ เฝ้าระวังเชิงรุก ให้เครือข่ายโรงพยาบาลเก็บตัวอย่างจากกลุ่มเสี่ยงและนักเรียนในพื้นที่ใกล้เคียงเพื่อประเมินผลกระทบสุขภาพ

คำสั่งการทั้งสี่ข้อสะท้อนความพยายามเปลี่ยนวิกฤตข้อมูลให้กลายเป็นระบบการทำงานร่วมกัน และวางเวลา 2 สัปดาห์เป็นเส้นตายทางสังคม เพราะในภาวะข่าวสารไหลเร็ว หากรัฐไม่กำหนดกรอบเวลา ความเชื่อมั่นจะรั่วไหลต่อเนื่อง