เปิดเทอมจุดวิกฤต ครัวเรือนยากจนสั่นคลอน กสศ.ชู 5 โอกาส ปิดทางเด็กไทยหลุดระบบ ขณะกฎหมายเก่าเปิดช่องเก็บเงิน “เรียนฟรีไม่ฟรีจริง”

เชียงราย, 26 เมษายน 2569 — ทุกครั้งที่ปฏิทินโรงเรียนพลิกไปสู่วันเปิดภาคเรียนใหม่ ในบ้านของครอบครัวยากจนทั่วประเทศไทย บรรยากาศไม่ได้มีแต่ความตื่นเต้นของเด็กๆ ที่จะได้กลับไปพบเพื่อน แต่มันแฝงด้วยความกังวลของพ่อแม่ที่ต้องหาเงินมาให้ทันในคราวเดียวกัน ทั้งค่าเครื่องแบบ ค่าอุปกรณ์การเรียน ค่าเดินทาง และค่าใช้จ่ายจิปาถะที่โรงเรียนเรียกเก็บ บางครอบครัวไม่มีทางเลือก บางเด็กก็ไม่ได้กลับไปโรงเรียนอีกเลย

นั่นคือความจริงที่ซ่อนอยู่ในสถิติ และคือต้นทุนที่แท้จริงของระบบการศึกษาไทยที่บอกว่า “เรียนฟรี”

เมื่อโลกสั่นสะเทือน ผลกระทบลงมาถึงห้องเรียน

บริบทครั้งนี้ไม่ใช่เพียงปัญหาภายในประเทศอีกต่อไป เพราะเมื่อวันที่ 23 เมษายน 2569 นายอเล็กซานเดอร์ เดอ ครู จากโครงการพัฒนาแห่งสหประชาชาติ (UNDP) ให้สัมภาษณ์กับสำนักข่าวรอยเตอร์ว่า ความขัดแย้งในตะวันออกกลางและภาวะสงครามที่ยืดเยื้อกำลังผลักดันประชากรโลกกว่า 32 ล้านคนเข้าสู่ภาวะยากจน แม้ว่าสงครามจะหยุดลงทันทีในวันพรุ่งนี้ก็ตาม

สิ่งที่เดอ ครูชี้ให้เห็นคือสายพานแห่งผลกระทบ ช่องแคบฮอร์มุซซึ่งถูกปิดจากภาวะสงครามนั้น ไม่ได้เป็นแค่เส้นทางน้ำมันเท่านั้น แต่ยังเป็นเส้นทางขนส่งปุ๋ยจำนวนมหาศาลด้วย เมื่อปุ๋ยขาดตลาดในช่วงฤดูเพาะปลูกอย่างตอนนี้ ผลผลิตทางการเกษตรจะลดลงอย่างมากในช่วงเดือนกันยายนถึงพฤศจิกายน และความไม่มั่นคงทางอาหารจะถึงจุดพีคในอีกไม่กี่เดือนข้างหน้า ขณะที่เงินโอนกลับบ้านในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิกซึ่งมีมูลค่าถึง 1 แสนล้านดอลลาร์ต่อปีกำลังหดหายอย่างรวดเร็ว

เมื่อเส้นทางเศรษฐกิจระดับโลกพังทลาย ครัวเรือนชาวไทยที่เปราะบางที่สุดจะรับผลกระทบนั้นเต็มๆ และจุดที่เจ็บปวดที่สุดในรอบปีคือช่วงเปิดภาคเรียน

เปิดเทอม จุดวิกฤตทางการเงินที่ถูกมองข้าม

คณะทำงานพัฒนานวัตกรรมการช่วยเหลือเด็กและเยาวชนในภาวะวิกฤตการศึกษา กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ซึ่งมี ศาสตราจารย์สมพงษ์ จิตระดับ เป็นประธาน ได้มีมติเห็นชอบ “ชุดสวัสดิการพื้นฐานสำหรับเด็กและเยาวชนในภาวะวิกฤตการศึกษา” เพื่อรับมือช่วงเปิดเทอมปีการศึกษา 2569 ภายใต้นโยบาย Thailand Zero Dropout Plus

ศาสตราจารย์สมพงษ์อธิบายว่า ช่วงเปิดภาคเรียนคือจุดวิกฤตทางการเงินของครัวเรือน เพราะรายจ่ายหลายด้านเกิดขึ้นพร้อมกันในเวลาอันสั้น ไม่ว่าจะเป็นค่าเดินทาง ค่าอาหาร ค่าอุปกรณ์การเรียน ค่าเครื่องแบบ และค่าใช้จ่ายจำเป็นอื่นๆ ทางการศึกษา สถานการณ์นี้ยิ่งซ้ำเติมด้วยความขัดแย้งทางภูมิรัฐศาสตร์โลกที่ส่งผลเป็นลูกโซ่ต่อราคาพลังงาน ค่าครองชีพ และเสถียรภาพทางเศรษฐกิจ

“แรงกดดันทางการเงินที่สะสมขึ้นในช่วงเปิดเทอม จึงกลายเป็นหนึ่งในปัญหาเชิงโครงสร้างที่ทำให้เด็กและเยาวชนจำนวนหนึ่งเสี่ยงหยุดเรียนหรือหลุดจากระบบการศึกษาไป” ศาสตราจารย์สมพงษ์กล่าว

5 โอกาส ตาข่ายสุดท้ายก่อนเด็กหลุดหายไป

กสศ. ออกแบบชุดสวัสดิการนี้ให้แก้ปัญหาสามระดับพร้อมกัน ทั้งอุปสรรคทางเศรษฐกิจเฉพาะหน้า การขาดโอกาสเข้าถึงการเรียนรู้แบบยืดหยุ่น และการขาดกลไกรองรับในระยะยาว โดยเน้นไปที่เด็กและเยาวชนอายุ 3-18 ปีในกลุ่ม “สีแดง” หรือกลุ่มวิกฤตสูงสุดที่ต้องออกไปทำงานเพื่อประคองครอบครัว หรือมีเงื่อนไขชีวิตที่ทำให้เส้นทางการเรียนสะดุดลงอย่างฉับพลัน

โอกาสแรกคือ “คูปองการเรียนรู้ Learning Plus” สนับสนุนการเข้าถึงการศึกษาแบบบูรณาการครอบคลุมทักษะชีวิต ทักษะดิจิทัล ทักษะอาชีพยุคใหม่ รวมถึงค่าเดินทางและค่าอาหารเช้า

โอกาสที่สองคือ “Mobile School” แพลตฟอร์มการเรียนรู้ยืดหยุ่นแบบออนไลน์ที่เชื่อมการเรียนรู้จากชุมชน พื้นที่ทำงาน และชีวิตประจำวัน เข้ากับผู้เรียนและครูในระบบเดียว ทลายข้อจำกัดเรื่องเวลาและสถานที่โดยไม่มีค่าใช้จ่าย

โอกาสที่สามคือ “SIM พร้อมเรียน” ซึ่งกสศ.มองว่าการเชื่อมต่ออินเทอร์เน็ตคือโครงสร้างพื้นฐานทางโอกาสที่สำคัญไม่ต่างจากสาธารณูปโภคพื้นฐานอื่นๆ ในยุคที่การศึกษาออนไลน์ขยายตัวไปทุกพื้นที่

โอกาสที่สี่คือ “Learn to Earn” กลไกเรียนรู้ควบคู่การทำงานร่วมกับภาคเอกชน โดยมีระบบเทียบโอนทักษะจากการทำงานเป็นหน่วยกิตการศึกษา เพื่อให้เด็กไม่ต้องเลือกระหว่างปากท้องกับอนาคต

และโอกาสที่ห้าคือ “ธนาคารโอกาส” ระบบกลางจัดสรรอุปกรณ์การศึกษา เช่น คอมพิวเตอร์และโทรศัพท์ บนหลักการโปร่งใสและมุ่งเป้าแม่นยำ เพราะตามที่ศาสตราจารย์สมพงษ์ย้ำ วิกฤตระยะสั้นในชีวิตเด็กเพียงคนเดียว หากไม่ได้รับการแก้ไขทันเวลา อาจนำไปสู่การหลุดจากระบบการศึกษาอย่างถาวร

สำหรับผู้ที่ต้องการขอรับความช่วยเหลือ สามารถติดต่อศูนย์ช่วยเหลือเด็กวิกฤตการศึกษา กสศ. ได้ที่สายด่วน 092-596-6155 และ 02-079-5475

ศธ. ปรับโครงสร้างครั้งใหญ่ 5 ภารกิจเร่งด่วน

เพื่อให้การแก้ปัญหาในเชิงนโยบายมีทิศทางที่ชัดเจน เมื่อวันที่ 20 เมษายน 2569 นายประเสริฐ จันทรรวงทอง รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ ได้มอบนโยบายการศึกษาให้แก่ข้าราชการและผู้บริหารในสังกัดกระทรวงศึกษาธิการ ณ ห้องประชุมราชวัลลภ กระทรวงศึกษาธิการ โดยมีนายอัครนันท์ กัณณ์กิตตินันท์ รัฐมนตรีช่วยว่าการ และนายสุเทพ แก่งสันเทียะ ปลัดกระทรวงศึกษาธิการเข้าร่วม

ภารกิจแรกที่รัฐมนตรีเน้นย้ำคือการ “คืนเวลาให้ครูเพื่อคืนอนาคตให้เด็ก” ด้วยการยุบรวมโครงการซ้ำซ้อน นำเทคโนโลยี AI มาช่วยแบ่งเบาภาระเอกสาร และปรับเกณฑ์ประเมินผู้บริหารให้ยึดผลลัพธ์ของผู้เรียนเป็นหลักแทนการสะสมรางวัล

ภารกิจที่สองคือการรื้อสูตรความเหลื่อมล้ำด้านงบประมาณ โดยนายประเสริฐระบุชัดว่า “นโยบายเรียนฟรีไม่ใช่แค่วาทะกรรม ทรัพยากรต้องพุ่งตรงไปสนับสนุนเด็กที่ขาดแคลนและโรงเรียนที่ต้องการมากที่สุด” พร้อมผลักดัน Thailand Zero Dropout ให้เด็กหลุดระบบการศึกษาเป็นศูนย์ และนำร่องระบบครัวกลางหรือ Cloud Kitchen เพื่อให้ครูไม่ต้องรับภาระการจัดซื้ออาหารอีกต่อไป

ภารกิจที่สามมุ่งยกระดับการเรียนรู้สู่โลกความเป็นจริง เปลี่ยนจากการท่องจำไปสู่หลักสูตรฐานสมรรถนะที่ใช้ AI อย่างมีวิจารณญาณ ซึ่งสอดรับกับเกณฑ์ PISA ที่ OECD จะใช้วัดในปี 2572 พร้อมตั้งคณะกรรมการ Human Capital Superboard เพื่อดึงเครดิตแบงค์และระบบ E-Portfolio ให้การเรียนไร้รอยต่อ

ภารกิจที่สี่เน้นให้โรงเรียนเป็นพื้นที่ปลอดภัยอย่างแท้จริง ทั้งทางร่างกายและจิตใจ ผ่านศูนย์พิทักษ์สิทธิและเสรีภาพรูปแบบใหม่ที่ปฏิบัติการ 24 ชั่วโมง

และภารกิจที่ห้าคือการผลักดันพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติฉบับใหม่ให้เป็น “ธรรมนูญการศึกษา” ของประเทศ ปลดล็อกหลักสูตรที่ไม่ทันโลก และสนับสนุนวิชาชีพครูอย่างเป็นรูปธรรม

รัฐมนตรีกล่าวทิ้งท้ายว่า “การลงทุนที่คุ้มค่าที่สุดคือการลงทุนด้านการศึกษา ถ้าเราต้องการ Education for All ต้องเริ่มจาก All for Education”