สำหรับชาวเชียงราย ปี 2568 คือปีที่ฝุ่น PM2.5 ไม่ได้เป็น “เหตุการณ์” แต่เป็น “ฤดูกาล”

เชียงราย, 18 มกราคม 2569 — เช้าวันหนึ่งที่หมอกบางควรเป็น “วิวสวย” ของเมืองเหนือ กลับกลายเป็นหมอกอีกชนิดที่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่า แต่สัมผัสได้ด้วยการไอ แสบตา และความอึดอัดในหน้าอก สำหรับชาวเชียงราย ปี 2568 คือปีที่ฝุ่น PM2.5 ไม่ได้เป็น “เหตุการณ์” แต่เป็น “ฤดูกาล” ที่กลับมาเป็นประจำ และยิ่งซับซ้อนขึ้นเมื่อปัจจัยภูมิประเทศแบบแอ่งล้อมเขา อากาศปิด และหมอกควันข้ามพรมแดนซ้อนทับกันเป็นชั้น ๆ จนกระทบต่อสุขภาพ เศรษฐกิจท้องถิ่น และภาพลักษณ์การท่องเที่ยวอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

รายงานนี้วิเคราะห์ “พลวัตฝุ่น PM2.5 เชียงราย ปี 2568” จากข้อมูลภาครัฐและหน่วยงานที่ตรวจสอบได้ พร้อมอธิบายความหมายของตัวเลขสำคัญ และชี้จุดเปลี่ยนเชิงนโยบายที่ทำให้เชียงรายถูกยกระดับเป็น “เขตควบคุมมลพิษ” เพื่อเพิ่มอำนาจการจัดการแบบบูรณาการในระดับพื้นที่

วัฏจักรฝุ่นแบบ “เริ่มปลายปี–พีคไตรมาสแรก–คลี่ปลายร้อน”

สัญญาณฝุ่นยกตัวชัดตั้งแต่ปลายฤดูหนาวและเริ่มบีบตัวหนักในช่วงไตรมาสแรก โดยภาพรวมประเทศในหลายวันมีค่าฝุ่นอยู่ในระดับ “เริ่มมีผลกระทบต่อสุขภาพ” ถึง “มีผลกระทบต่อสุขภาพ” ขณะที่บางช่วงพุ่งสูงในหลายจังหวัด (รวมถึงภาคเหนือและลุ่มน้ำโขง) ตามรายงานสถานการณ์ล่าสุดของฝ่ายรัฐบาลเมื่อ 17 มกราคม 2569 ที่ย้ำว่า “สภาพอากาศปิด ลมอ่อน การสะสมมลพิษ และหมอกควันข้ามพรมแดน” ยังเป็นตัวแปรหลัก

สำหรับปี 2568 ข้อมูลรายวันของกรมควบคุมมลพิษสะท้อนภาพ “ค่อย ๆ ไต่ระดับ” ที่คนพื้นที่คุ้นเคย

• 21 ม.ค. 2568 ภาคเหนือหลายพื้นที่เริ่มมีค่าฝุ่นเกินมาตรฐาน/เข้าโซนกระทบสุขภาพในบางจุด
• 24 ม.ค. 2568 แนวโน้มฝุ่นยังทรงตัวในระดับที่ต้องเฝ้าระวังต่อเนื่อง
• 16 มี.ค. 2568 เป็นหนึ่งในช่วงวิกฤตของฤดูกาล โดยหลายจังหวัดภาคเหนืออยู่ในระดับกระทบสุขภาพอย่างมีนัยสำคัญ
• 11 พ.ค. 2568 ภาพรวมหลายพื้นที่ดีขึ้นตามการเปลี่ยนผ่านสภาพอากาศและปัจจัยฤดูกาล

ข้อเท็จจริงที่สำคัญคือ “ฝุ่นไม่ได้เกิดจากเหตุเดียว” แต่เป็นผลรวมของแหล่งกำเนิด (ไฟป่า/เผาในที่โล่ง/กิจกรรมเมือง) ที่ถูก “ล็อก” ด้วยเงื่อนไขอากาศและภูมิประเทศ จนกลายเป็นการสะสมตัวใกล้ระดับการหายใจของมนุษย์

ทำไมเชียงรายสะสมฝุ่นง่าย เมื่อ “อากาศปิด” ทำหน้าที่เหมือนฝาชี

ภาคเหนือโดยเฉพาะพื้นที่ที่เป็นแอ่งและหุบเขา มีช่วงเวลาที่อากาศนิ่งและระบายอากาศต่ำ ซึ่งกรมประชาสัมพันธ์อธิบายปรากฏการณ์ “อุณหภูมิผกผัน (Temperature Inversion)” ว่า ชั้นอากาศอุ่นด้านบนทำหน้าที่เหมือน “ฝา” กดฝุ่นไว้ใกล้พื้น ทำให้ค่าฝุ่นพุ่งขึ้นเร็ว โดยมักเด่นในช่วงเช้าและช่วงอากาศนิ่ง

ขณะที่กรมควบคุมมลพิษมีรายงานเชิงเทคนิคเรื่อง อัตราการระบายอากาศ (Ventilation Rate) ซึ่งระบุว่าในบางวันรูปแบบรายชั่วโมงอาจสูงสุดราว 5,000 m²/s ในช่วงกลางวัน แต่ลดต่ำกว่า 2,000 m²/s ในช่วงเย็น–เช้ามืด และเตือนชัดว่า “การเผาในที่โล่งระหว่างเวลาที่ระบายอากาศต่ำจะส่งผลกระทบมาก”

ประเด็นนี้สำคัญเพราะทำให้ “มาตรการ” ต้องสอดคล้องกับ “จังหวะอากาศ” ไม่ใช่แค่สั่งห้ามเผาแบบเหมารวม หากหน่วยงานรู้ว่าช่วงเวลาใดระบายอากาศต่ำ 

มาตรฐานไทย vs คำแนะนำ WHO ตัวเลขเดียว แต่ความหมายคนละชั้น

ความสับสนที่พบเสมอในพื้นที่คือ “ค่าฝุ่นเท่านี้อันตรายแค่ไหน” เพราะมีทั้งมาตรฐานไทย ค่าเฉลี่ยรายชั่วโมง/24 ชั่วโมง และการสื่อสารแบบสี (เขียว–เหลือง–ส้ม–แดง)

องค์การอนามัยโลก (WHO) กำหนดแนวทางคุณภาพอากาศ (Air Quality Guidelines) ฉบับปรับปรุง โดยแนะนำ ค่าเฉลี่ยรายปี PM2.5 = 5 µg/m³ และ ค่าเฉลี่ย 24 ชั่วโมง = 15 µg/m³ (เป็นค่าคำแนะนำด้านสุขภาพ) ซึ่งเป็น “เป้าหมายเชิงสุขภาพ” ที่เข้มกว่าเกณฑ์ใช้งานเชิงนโยบายของหลายประเทศ

เมื่อรัฐบาลรายงานสถานการณ์ 17 มกราคม 2569 ก็ย้ำในทิศทางเดียวกันว่า หลายพื้นที่ของไทย “ยังสูงกว่าคำแนะนำ WHO หลายเท่า” และขอให้ประชาชนหลีกเลี่ยงกิจกรรมกลางแจ้งเมื่อค่าฝุ่นสูง พร้อมเน้นการสวมหน้ากากมาตรฐาน และการคุ้มครองกลุ่มเสี่ยง

ภาระสาธารณสุข ไม่ใช่แค่ไอ–แต่คือภาระสะสมของระบบ

ฝุ่น PM2.5 กระทบสุขภาพได้ตั้งแต่การระคายเคืองตาและผิวหนัง ไปจนถึงระบบทางเดินหายใจและหัวใจหลอดเลือดในระยะยาว หน่วยงานรัฐจึงมักเน้น “กลุ่มเปราะบาง” เป็นพิเศษ

ข้อมูลข่าวเชิงสาธารณะช่วงต้นปี (รอบการระบาดของฝุ่น) รายงานจำนวนผู้ป่วยสะสมจากกลุ่มโรคที่เกี่ยวข้องกับมลพิษอากาศในภาคเหนือ 127,053 รายใน 4 สัปดาห์แรกของปี (สะท้อนแรงกดดันที่ระบบต้องรับมือในระยะสั้น)

ในเชิงการจัดการความเสี่ยง รัฐบาลและหน่วยงานสาธารณสุขยังคงใช้ “คำแนะนำแบบลดการรับสัมผัส” เป็นแกนหลัก ได้แก่ งดกิจกรรมกลางแจ้งเมื่อค่าฝุ่นสูง สวมหน้ากากที่เหมาะสม และติดตามข้อมูลแบบเรียลไทม์ผ่านระบบของกรมควบคุมมลพิษ เช่น Air4Thai

เศรษฐกิจและการท่องเที่ยว เมืองท่องเที่ยวที่ถูก “ฤดูกาลเสี่ยง” บีบซ้ำทุกปี

เชียงรายมีโครงสร้างรายได้ที่พึ่งพาการท่องเที่ยวและบริการในสัดส่วนสำคัญ เมื่อเข้าสู่ช่วงฝุ่นหนัก “ดีมานด์” มักหายไปทันที โดยเฉพาะตลาดครอบครัว ผู้สูงอายุ และนักท่องเที่ยวต่างชาติที่ไวต่อคำเตือนด้านสุขภาพ

บทสัมภาษณ์ภาคธุรกิจท่องเที่ยวและผู้ประกอบการท้องถิ่นสะท้อนว่า วิกฤตฝุ่นทำให้รายได้ท่องเที่ยว “หดตัวหนัก” ในบางช่วงถึงระดับที่ผู้ประกอบการมองว่าเป็นวิกฤตซ้อนวิกฤต และกังวลต่อการฟื้นตัวของเมืองในภาพรวม

ในมุมมหภาค งานศึกษาหลายชิ้นชี้ว่า “ต้นทุนเศรษฐกิจของมลพิษอากาศ” ของไทยอยู่ในระดับสูงมาก ทั้งจากความสูญเสียด้านสุขภาพ ผลผลิตแรงงาน และผลกระทบทางสังคม เช่น รายงานเชิงเศรษฐศาสตร์ที่ประเมินความเสียหายของไทยจาก PM2.5 ในระดับ “หลักล้านล้านบาท” ในบางปีการประเมิน (ขึ้นกับวิธีคำนวณและฐานข้อมูล)

ข้อสังเกตเชิงข่าวคือ แม้ตัวเลขระดับประเทศจะใหญ่มาก แต่ “ความรู้สึกของคนพื้นที่” มักมาในรูปที่จับต้องได้กว่า—จำนวนนักท่องเที่ยวที่ลดลง งานอีเวนต์ที่ถูกเลื่อน ร้านค้าที่เงียบ และต้นทุนหน้ากาก/เครื่องฟอกอากาศที่กลายเป็นค่าใช้จ่ายประจำฤดูกาล

จุดเปลี่ยนเชิงนโยบาย “เขตควบคุมมลพิษ” เพิ่มอำนาจจัดการแบบบูรณาการ

หนึ่งในเหตุการณ์สำคัญของปี 2568 คือการประกาศ/กำหนดให้ จังหวัดเชียงรายเป็น “เขตควบคุมมลพิษ” ซึ่งมีนัยสำคัญด้านการบริหารจัดการ เพราะเปิดช่องให้ใช้มาตรการด้านสิ่งแวดล้อมแบบบูรณาการมากขึ้น ทั้งการกำหนดแผน/มาตรการเฉพาะพื้นที่ การประสานหลายหน่วยงาน และการจัดลำดับความสำคัญงบประมาณที่ชัดขึ้น

ประเด็นนี้ถูกมองได้สองด้านอย่างเป็นธรรม

• ด้านสนับสนุน เป็นการยกระดับเครื่องมือรัฐให้ทันกับปัญหาเชิงโครงสร้าง และตอบโจทย์เมืองท่องเที่ยว/ชายแดนที่มีความเสี่ยงเฉพาะตัว
• ด้านต้องระวัง หากมาตรการเน้นการบังคับใช้โดยไม่สร้างทางเลือกให้เกษตรกรและชุมชน ก็อาจเกิด “ผลักภาระ” ไปยังคนตัวเล็ก และทำให้การเผาเปลี่ยนรูปแบบไปสู่การหลบเลี่ยงการตรวจจับ

 “จุดความร้อนลด” แต่ “พื้นที่เผาจริง” อาจไม่ลดเท่าที่คิด โจทย์ข้อมูลที่ต้องอ่านให้เป็น

หนึ่งในความท้าทายของการสื่อสารสาธารณะเรื่องฝุ่นคือ คนจำนวนมากใช้ “จุดความร้อน (hotspots)” เป็นตัวแทนของ “ความรุนแรง” ทั้งหมด ทั้งที่ในทางเทคนิค จุดความร้อนเป็นเพียงสัญญาณจากดาวเทียม ณ ช่วงเวลาที่ดาวเทียมผ่าน และอาจพลาดการเผาที่ซ่อนอยู่ใต้เรือนยอดหรือเกิดนอกหน้าต่างเวลา

GISTDA เคยอธิบายสัมพันธ์ระหว่าง “จุดความร้อน” กับ “พื้นที่เผาไหม้จริง” ว่ามีความเชื่อมโยง แต่การตีความต้องพิจารณาข้อมูลประกอบ และใช้หลายแหล่งร่วมกันเพื่อให้เห็นภาพการเผาที่แท้จริง

ดังนั้น รายงานผลการลดจุดความร้อน (หากมี) ควรถูกอ่านควบคู่กับข้อมูล “รอยไหม้ (burn scar)” มาตรการลาดตระเวน และคดี/การบังคับใช้จริง ไม่เช่นนั้นตัวเลขที่ดูดีอาจไม่สะท้อนการลดแหล่งกำเนิดอย่างแท้จริง

หมอกควันข้ามพรมแดน ปัญหาสิ่งแวดล้อมที่กลายเป็นโจทย์ภูมิรัฐศาสตร์

เชียงรายอยู่ในภูมิศาสตร์ที่ใกล้ชายแดน และอยู่ในอิทธิพลลม/สภาพอากาศของอนุภูมิภาคลุ่มน้ำโขง ทำให้ “หมอกควันข้ามแดน” ถูกกล่าวถึงซ้ำ ๆ ในรายงานภาครัฐ และเป็นข้อจำกัดสำคัญของการแก้ปัญหาแบบจังหวัดต่อจังหวัด

ในระดับภูมิภาค อาเซียนมี ASEAN Agreement on Transboundary Haze Pollution (AATHP) ซึ่งเป็นกรอบความร่วมมือเพื่อลดมลพิษหมอกควันข้ามแดน อย่างไรก็ตาม งานเขียนเชิงวิเคราะห์และบทวิจารณ์ในสื่อ/งานวิชาการจำนวนหนึ่งตั้งคำถามถึง “ประสิทธิผลเชิงบังคับใช้” เมื่อหลักการไม่แทรกแซงยังเป็นข้อจำกัดของความร่วมมือแบบ ASEAN Way

ภาพที่เริ่มเห็นมากขึ้นในช่วงหลังคือความพยายาม “ทำงานระดับพื้นที่–ข้ามแดน” ผ่านการประสานงานเชิงเทคนิค การแลกเปลี่ยนข้อมูล และโครงการร่วม (เมืองต่อเมือง/จังหวัดต่อแขวง) ซึ่งอย่างน้อยช่วยลดช่องว่างข้อมูลและเพิ่มความเร็วการตอบสนอง แม้ยังไม่ใช่คำตอบสุดท้ายของปัญหา

ปี 2568 คือปีที่เชียงรายเริ่มมี “เครื่องมือใหม่” แต่ยังต้องชนะ “เงื่อนไขเดิม”

หากต้องสรุปปี 2568 ด้วยประโยคเดียว เชียงรายไม่ขาดมาตรการ แต่กำลังท้าทายเรื่อง “ความสอดคล้องของมาตรการกับความจริงในพื้นที่” ตั้งแต่ภูมิประเทศแบบแอ่ง อุณหภูมิผกผันที่กดฝุ่นไว้ใกล้พื้น ช่วงเวลาระบายอากาศต่ำที่ทำให้การเผาเพียงครั้งเดียวกระทบวงกว้าง ไปจนถึงหมอกควันข้ามพรมแดนที่ทำให้จังหวัดไม่สามารถแก้เกมได้ลำพัง

การยกระดับเป็น “เขตควบคุมมลพิษ” คือสัญญาณว่ารัฐยอมรับความเป็นปัญหาเชิงโครงสร้างและต้องการอำนาจจัดการแบบบูรณาการมากขึ้น แต่โจทย์ในปี 2569 และต่อจากนี้ คือการทำให้มาตรการ “ลงถึงรายย่อย” ด้วยทางเลือกทางเศรษฐกิจและเทคโนโลยีที่ทำได้จริง พร้อมการสื่อสารความเสี่ยงที่ตรงไปตรงมา—ไม่ทำให้ตื่นตระหนก แต่ก็ไม่ทำให้ชาชิน

สถิติและตัวเลขชวนคิด (จากแหล่งที่ตรวจสอบได้)

• WHO แนะนำ ค่าเฉลี่ยรายปี PM2.5 = 5 µg/m³ และ ค่าเฉลี่ย 24 ชั่วโมง = 15 µg/m³
• รายงานสุขภาพภาคเหนือช่วงต้นปี ผู้ป่วยสะสมกลุ่มโรคที่เกี่ยวข้องกับมลพิษอากาศ 127,053 รายใน 4 สัปดาห์แรกของปี
• กรมควบคุมมลพิษชี้ช่วงเวลา “ระบายอากาศต่ำ” มักอยู่ตอนเย็น–เช้ามืด (ต่ำกว่า 2,000 m²/s ในบางรายงานรายวัน) และเตือนว่าการเผาช่วงนี้กระทบมาก
• งานประเมินเชิงเศรษฐศาสตร์ระดับประเทศระบุ “ต้นทุนความเสียหาย” จาก PM2.5 ของไทยในระดับสูงมาก (ขึ้นกับวิธีประเมิน)

เชียงรายเข้ม! กฎหมายดับไฟป่าโทษสูงสุด 30 ปี พร้อมเปิด 903 ห้องปลอดฝุ่นทั่วจังหวัดปี 2569

เชียงราย, 9 มกราคม 2569 – สนามหน้าศาลากลางจังหวัดเชียงราย แถวขบวนรถดับเพลิง รถบรรทุกน้ำ และชุดลาดตระเวนดับไฟป่าจากทุกอำเภอเรียงตัวอย่างเป็นระเบียบ ท่ามกลางหมอกเช้าบางๆ ที่ยังปกคลุมเหนือยอดเขา นี่ไม่ใช่เพียงพิธีเปิดงานตามฤดูกาล แต่คือ “สัญญาณเริ่มต้นศึกใหญ่” ที่จังหวัดเชียงรายประกาศเดินหน้าเต็มกำลังกับวิกฤตไฟป่า หมอกควัน และฝุ่น PM2.5 ภายใต้ยุทธศาสตร์ “เชียงรายฟ้าใส ไร้หมอกควัน” สำหรับปี 2569

ภายในพิธี Kick Off นายชูชีพ พงษ์ไชย ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย ย้ำต่อหน้าผู้แทนทุกหน่วยงาน ทหาร ตำรวจ ปกครอง ป่าไม้ สาธารณสุข ผู้นำชุมชน อาสาสมัครกู้ภัย และสื่อมวลชนว่า ปัญหาคุณภาพอากาศไม่ใช่เรื่องของหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่ง หากแต่เป็น “ลมหายใจร่วมกันของคนเชียงรายทุกคน” พร้อมประกาศให้การจัดการมลพิษทางอากาศและไฟป่าเป็น “ภารกิจเร่งด่วนระดับจังหวัด” ที่ต้องขับเคลื่อนอย่างเป็นระบบและต่อเนื่อง

บทเรียนจากปี 2568 จุดความร้อนลดฮวบ แต่รอยไหม้ในป่ากลับเพิ่ม

ก่อนจะเดินหน้าสู่แผนปี 2569 จังหวัดเชียงรายได้ย้อนดูข้อมูลปี 2568 อย่างละเอียด เพื่อไม่ให้การแก้ปัญหาเป็นเพียง “การดับไฟเฉพาะหน้า” หากแต่เป็นการวางยุทธศาสตร์ระยะยาวบนฐานข้อมูลที่ชัดเจน

รายงานจากศูนย์อำนวยการป้องกันและแก้ไขปัญหาไฟป่า หมอกควัน และ PM2.5 จังหวัดเชียงราย ระบุว่า ช่วง 1 กุมภาพันธ์ – 8 พฤษภาคม 2568 จังหวัดเชียงรายสามารถ “ลดจำนวนจุดความร้อน (Hotspots)” ลงได้อย่างมีนัยสำคัญที่สุดครั้งหนึ่งในประวัติการณ์

• ปี 2567 พบจุดความร้อนสะสม 3,885 จุด
• ปี 2568 ลดลงเหลือเพียง 611 จุด
• คิดเป็นการลดลง 84.3%

แต่เมื่อหันไปดู “พื้นที่เผาไหม้จริง” จากภาพดาวเทียมกลับพบความจริงอีกด้านหนึ่ง

• ปี 2567 พื้นที่เผาไหม้รวม 62,521 ไร่
• ปี 2568 ลดลงเหลือ 52,311 ไร่ ลดลงประมาณ 16.33% เท่านั้น

เมื่อแยกตามลักษณะที่ดิน ข้อมูลยิ่งน่าจับตา

• พื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติที่ถูกเผาเพิ่มขึ้นกว่า 58.8%
• พื้นที่ป่าอนุรักษ์ถูกเผาเพิ่มขึ้นกว่า 60%
• การเผาในแปลงข้าวโพดและไร่หมุนเวียนเพิ่มขึ้นกว่า 234%
• การเผาในพื้นที่นาข้าวเพิ่มสูงขึ้นถึง 354%

กล่าวอีกนัยหนึ่ง แม้ “จำนวนจุดไฟ” จะน้อยลง แต่ “ไฟแต่ละจุดลุกลามกินพื้นที่มากขึ้น” โดยเฉพาะในเขตป่าและพื้นที่สูง ซึ่งเข้าถึงยากและดับยากกว่าเดิม สะท้อนว่าต้นตอสำคัญของปัญหายังเชื่อมโยงกับรูปแบบการใช้ที่ดิน การเตรียมพื้นที่เกษตร และกิจกรรมมนุษย์มากกว่าปัจจัยธรรมชาติเพียงอย่างเดียว

เมื่อมองระดับอำเภอ ภาพความเหลื่อมล้ำยิ่งชัดเจนขึ้น

• อำเภอเวียงแก่น มีจุดความร้อนมากที่สุด 114 จุด โดยเฉพาะตำบลปอเพียงตำบลเดียวพบถึง 72 จุด
• อำเภอเวียงป่าเป้า พบ 95 จุด
• อำเภอพาน พบ 77 จุด

พื้นที่เหล่านี้ล้วนเป็นพื้นที่สูง พื้นที่ป่าสงวน และเขตไร่หมุนเวียนที่มีประวัติการเผาซ้ำซาก ขณะที่อำเภอเมืองเชียงรายและแม่สรวยกลับมีแนวโน้มดีขึ้นจากมาตรการเข้มข้นในช่วงหลายปีที่ผ่านมา

ภูมิประเทศแอ่งกระทะและ “ฝาชีอากาศ” ที่คลุมเชียงราย

หากถามว่าทำไมไฟป่าและหมอกควันในเชียงรายจึงรุนแรงกว่าหลายพื้นที่ในประเทศ คำตอบหนึ่งอยู่ที่ “ภูมิประเทศและสภาพอากาศ”

เชียงรายเป็นจังหวัดชายแดนที่โอบล้อมด้วยแนวเทือกเขาสูง เป็นเสมือน “แอ่งกระทะ” ทางภูมิศาสตร์ ทำให้การระบายอากาศในช่วงฤดูแล้งเป็นไปอย่างจำกัด รายงานการวิเคราะห์ทางอุตุนิยมวิทยาชี้ว่า ตั้งแต่เดือนมกราคมถึงพฤษภาคม 2568 อัตราระบายอากาศรายชั่วโมงของเชียงรายมักต่ำกว่า 5,000 ตารางเมตรต่อวินาที โดยเฉพาะช่วงเวลา 18.00–11.00 น. ซึ่งเป็นช่วงที่อากาศเย็นกดทับและลมอ่อน

สภาพเช่นนี้ทำให้เกิดปรากฏการณ์ “อุณหภูมิผกผัน (Temperature Inversion)” ชั้นอากาศอุ่นด้านบนกดทับชั้นอากาศเย็นด้านล่าง ทำหน้าที่เหมือน “ฝาชีครอบเมือง” ดักควันไฟและฝุ่นละออง PM2.5 ไม่ให้ลอยตัวขึ้นสูง กระจายตัวไม่ได้ ฝุ่นจึงสะสมหนาแน่นใกล้พื้นดินและส่งผลกระทบโดยตรงต่อสุขภาพประชาชน

อำเภอเมืองเชียงราย แม่สาย และเชียงของ คือสามพื้นที่ที่ “รับผลเต็มๆ” เพราะตั้งอยู่ตามเส้นทางลมจากลุ่มน้ำโขง เมื่อรวมกับลักษณะภูเขาโอบล้อม จึงไม่ต่างจากการนำควันไฟจากทั้งภูเขาและประเทศเพื่อนบ้านมารวมกันไว้ในแอ่งเดียว

สถิติ PM2.5 ภาพรวมดีขึ้น แต่ชายแดนยังวิกฤต

ด้านคุณภาพอากาศ ภาพรวมของปี 2568 มีแนวโน้มดีขึ้นอย่างชัดเจน

• ค่าเฉลี่ยฝุ่น PM2.5 ทั้งปีของเชียงรายอยู่ที่ 39.18 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร ลดลงจากปี 2567 ที่ 52.63 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร หรือลดลงประมาณ 25.5%
• จำนวนวันที่ค่าเฉลี่ย 24 ชั่วโมงเกินเกณฑ์มาตรฐาน (37.5 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร) ลดจาก 64 วัน เหลือ 42 วัน หรือลดลงราว 34.4%

หากดูเป็นรายสถานีตรวจวัดภาพจะคมชัดยิ่งขึ้น

• สถานีตำบลเวียง อำเภอเมืองเชียงราย ค่าเฉลี่ยลดลงราว 30% แสดงถึงผลของมาตรการในเมืองที่เริ่มเห็นผลเป็นรูปธรรม
• แต่ที่สถานีตำบลเวียงพางคำ อำเภอแม่สาย กลับยังเป็น “จุดวิกฤต” ของจังหวัด พบวันที่ค่าฝุ่นเกินมาตรฐานถึง 62 วัน และวันที่ 10 เมษายน 2568 ค่าฝุ่นพุ่งสูงสุดถึง 123.3 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร อยู่ในระดับสีแดง “มีผลกระทบต่อสุขภาพ”
• ที่อำเภอเชียงของ ค่าฝุ่นสูงสุดในช่วงวิกฤตอยู่ที่ประมาณ 94.9 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร แม้ไม่สูงเท่าแม่สาย แต่ก็เกินมาตรฐานอย่างมาก

ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนข้อเท็จจริงที่สำคัญว่า แม้มาตรการควบคุมการเผาและจุดความร้อนภายในจังหวัดจะได้ผล แต่ “ฝุ่นจำนวนมากไม่ได้เกิดในเชียงรายเท่านั้น” หากมาจากการเผาในพื้นที่เกษตรและป่าของประเทศเพื่อนบ้านตามแนวลุ่มน้ำโขง ซึ่งถูกลมพัดเข้าสู่พื้นที่ชายแดนไทยอย่างต่อเนื่อง

หมอกควันข้ามพรมแดน ปัญหาที่เชียงรายแก้ลำพังไม่ได้

ข้อมูลจาก GISTDA และหน่วยงานด้านดาวเทียมของไทยชี้ว่า ในช่วงต้นฤดูแล้งปี 2568 มีการสะสมของจุดความร้อนจำนวนมากในเมียนมา ลาว และกัมพูชา ทิศทางลมช่วงดังกล่าวพัดจากทิศเหนือและตะวันออกเฉียงเหนือเข้าสู่ประเทศไทย ผ่านแนวเทือกเขาและลุ่มน้ำโขงก่อนจะมาสะสมตัวในภาคเหนือตอนบน

ดังนั้นแม้จุดความร้อนในเชียงรายจะลดลงอย่างมาก แต่ควันไฟจากนอกพรมแดนยังไหลทะลักเข้าเมือง โดยจังหวัดชายแดนอย่างแม่สายเปรียบเสมือน “ด่านหน้ารับฝุ่น” อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ปัญหานี้จึงถูกยกระดับเป็นประเด็นเชิงนโยบาย ที่ต้องอาศัยทั้งการหารือระดับภูมิภาคในกรอบลุ่มน้ำโขง และกลไกความร่วมมือด้านสิ่งแวดล้อมข้ามพรมแดน

ยุทธศาสตร์ 2569 Single Command และ 3R Model เดินคู่เทคโนโลยีดาวเทียม

บนฐานข้อมูลดังกล่าว จังหวัดเชียงรายจึงออกแบบยุทธศาสตร์ปี 2569 ให้ “เข้มข้นกว่าที่ผ่านมา” ทั้งในด้านการสั่งการ การป้องกัน การเผชิญเหตุ และการฟื้นฟู โดยใช้แนวคิดหลัก 2 ส่วน คือ Single Command และ 3R Model

1) Single Command – สั่งการจุดเดียว เชื่อมทุกภาคส่วน

จังหวัดได้จัดตั้งศูนย์ปฏิบัติการป้องกันและแก้ไขปัญหาไฟป่า หมอกควัน และ PM2.5 อย่างเป็นทางการ ทำหน้าที่เป็น “สมองกลาง” ในการรวบรวมข้อมูลจากดาวเทียม ระบบแจ้งเหตุ Tamfire ข้อมูลคุณภาพอากาศจากกรมควบคุมมลพิษ และรายงานภาคสนามจากอาสาสมัครและเจ้าหน้าที่ ก่อนจะสั่งการไปยังอำเภอ ตำบล และหมู่บ้าน

ระบบ Single Command ช่วยให้การตอบโต้เหตุไฟป่าและจุดความร้อนทำได้ “รวดเร็วและแม่นยำ” มากขึ้น เจ้าหน้าที่สามารถเข้าพื้นที่ได้ก่อนที่ไฟจะลุกลามเป็นวงกว้าง ลดโอกาสเกิด Burn Scars ขนาดใหญ่แบบที่เคยเกิดในปีที่ผ่านมา

2) 3R Model – เปลี่ยนพฤติกรรม เปลี่ยนพืช เปลี่ยนเศษวัสดุ

ในมิติการจัดการเชื้อเพลิง จังหวัดเชียงรายนำ 3R Model มาปรับใช้ร่วมกับภาคเกษตรอย่างจริงจัง

1. Re-Habit – ปรับพฤติกรรม
   รณรงค์ให้เกษตรกรลดและเลิกการเผาในที่โล่ง หันมาใช้วิธีจัดการเศษวัสดุด้วยการไถกลบ ทำปุ๋ยหมัก และทำนาเปียกสลับแห้งซึ่งช่วยลดทั้งควันและก๊าซเรือนกระจก
2. Replace with High Value Crops – เปลี่ยนเป็นพืชมูลค่าสูง
   จังหวัดผลักดันให้ “กาแฟ” กลายเป็นพืชยุทธศาสตร์บนพื้นที่สูง โดยปี 2568 เชียงรายก้าวขึ้นเป็น ผู้ผลิตกาแฟรายใหญ่ที่สุดของประเทศ ผลผลิตรวมราว 4,850 ตัน การปลูกกาแฟใต้ร่มไม้ ช่วยให้ชาวบ้านหวงแหนป่า ลดแรงจูงใจในการบุกรุกพื้นที่ใหม่ และลดการเผาเพื่อเตรียมพื้นที่ไร่หมุนเวียน
3. Replace with Alternate Uses – แปรรูปเศษวัสดุ
   เศษฟางข้าว ตอซัง และซากพืชไร่ถูกแปรรูปเป็นปุ๋ยชีวภาพ ชีวมวล และอาหารสัตว์ มีกำลังการจัดการวัสดุเหลือใช้รวมมากกว่า 5 แสนตัน ในปีที่ผ่านมา โดยเพียงเครื่องอัดฟางก็สามารถอัดฟางข้าวได้รวมกว่า 183,000 ตัน

มาตรการ 3R นี้ถูกออกแบบให้เดินคู่กับความร่วมมือจากภาคเอกชน เช่น โครงการ “Zero Burn” และการนำเครื่องจักรกลการเกษตรเข้ามาช่วยจัดการในพื้นที่ที่เข้าถึงยาก ลดภาระแรงงานคนและลดแรงจูงใจในการเผา

กฎหมายเข้ม–สุขภาพต้องมาก่อน ห้องปลอดฝุ่น 903 แห่งทั่วจังหวัด

อีกด้านหนึ่งของยุทธศาสตร์ “เชียงรายฟ้าใส” คือการคุ้มครองสุขภาพประชาชนควบคู่ไปกับการบังคับใช้กฎหมายอย่างจริงจัง

ในมิติสุขภาพ จังหวัดเชียงรายจัดตั้ง ห้องปลอดฝุ่น (Dust-free Rooms) รวม 903 แห่ง กระจายอยู่ในโรงพยาบาล โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล โรงเรียน และศูนย์ชุมชน สำหรับเป็นที่พักพิงชั่วคราวในวันที่ค่าฝุ่นพุ่งสูง ผู้ที่มีโรคประจำตัว เด็กเล็ก และผู้สูงอายุสามารถเข้ามาใช้พื้นที่ปลอดภัยเหล่านี้ได้

ตลอดปีที่ผ่านมา จังหวัดได้แจกจ่ายหน้ากากอนามัยและหน้ากาก N95 รวมกว่า 1.12 ล้านชิ้น ทั้งยังมีการตรวจสุขภาพอาสาสมัครดับไฟป่าเกือบ 3,700 ราย และลงพื้นที่เยี่ยมบ้านกลุ่มเสี่ยงกว่า 11,000 ราย เพื่อติดตามผลกระทบด้านสุขภาพอย่างใกล้ชิด

ขณะเดียวกัน ด้านกฎหมายก็เข้มงวดไม่แพ้กัน

• จังหวัดประกาศช่วง “ห้ามเผาโดยเด็ดขาด” ราว 92 วัน ตั้งแต่ 1 มีนาคม – 31 พฤษภาคม ของทุกปี
• การเผาป่าในเขตอุทยานหรือเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า มีโทษจำคุกสูงสุด 30 ปี หรือปรับสูงสุด 3 ล้านบาท
• เกษตรกรที่ยังฝ่าฝืนการเผา จะถูกบันทึกประวัติและ ตัดสิทธิ์รับความช่วยเหลือจากภาครัฐ ตามมาตรการ “ไม่เผา ไม่เสียสิทธิ์”

ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงรายย้ำระหว่างพิธี Kick Off ว่า “การบังคับใช้กฎหมายไม่ใช่เพื่อจับคนของเราเอง แต่เพื่อปกป้องลมหายใจของทั้งจังหวัด หากเราปล่อยให้การเผากลายเป็นเรื่องปกติ สุขภาพ เศรษฐกิจ และการท่องเที่ยวจะเสียหายมากกว่าที่ใครคาดคิด”

เทคโนโลยีดาวเทียม–แอปพลิเคชัน–ข้อมูลเรียลไทม์ อาวุธใหม่ในสมรภูมิหมอกควัน

หนึ่งในหัวใจของยุทธศาสตร์ปี 2569 คือการดึง “เทคโนโลยี” มาเป็นอาวุธหลักในการบริหารจัดการสถานการณ์

จังหวัดเชียงรายใช้ข้อมูลจากดาวเทียม VIIRS และ MODIS เพื่อติดตามจุดความร้อนแบบรายวัน และใช้แนวคิด Time Series วิเคราะห์รูปแบบการเกิดไฟป่าซ้ำซากในแต่ละพื้นที่ ทำให้สามารถคาดการณ์ช่วงเวลาและจุดเสี่ยงล่วงหน้าได้

ระบบ Tamfire ถูกใช้เป็นแพลตฟอร์มแจ้งเหตุและสั่งการในภาคสนาม ขณะที่ประชาชนทั่วไปสามารถติดตามสถานการณ์คุณภาพอากาศผ่านแอปพลิเคชัน Air4Thai และ AirBKK ได้แบบเรียลไทม์ ทำให้ประชาชนมีข้อมูลเพียงพอในการตัดสินใจเรื่องการสวมหน้ากาก หลีกเลี่ยงกิจกรรมกลางแจ้ง หรือใช้บริการห้องปลอดฝุ่นในวันที่ค่าฝุ่นสูง

จากวิกฤตสู่โอกาส เชียงรายฟ้าใสกับเศรษฐกิจสีเขียว

แม้ไฟป่าและหมอกควันจะเป็นวิกฤตซ้ำซาก แต่ในมุมมองเชิงยุทธศาสตร์ จังหวัดเชียงรายกำลังพยายาม “เปลี่ยนวิกฤตให้เป็นโอกาส” ผ่านการผลักดันเศรษฐกิจสีเขียว (Green Economy)

การส่งเสริมกาแฟคุณภาพสูงบนพื้นที่สูง การผลักดันเกษตรกรรมยั่งยืน และการแปรรูปชีวมวลทางการเกษตร เป็นตัวอย่างของการใช้ “เครื่องมือเศรษฐกิจ” แทน “การสั่งห้ามเพียงอย่างเดียว” เพราะเมื่อเกษตรกรมีรายได้ที่มั่นคงจากพืชมูลค่าสูงและจากการขายเศษวัสดุแทนการเผา พวกเขาย่อมมีแรงจูงใจที่จะร่วมมือกับนโยบาย “จังหวัดไม่เผา” มากขึ้น

ในมุมของภาพลักษณ์ ระยะยาวหากเชียงรายสามารถลดหมอกควันได้อย่างต่อเนื่อง เมืองชายแดนแห่งนี้จะไม่ได้เป็นเพียง “จุดหมายท่องเที่ยวหน้าหนาว” แต่จะกลายเป็น “เมืองท่องเที่ยวสีเขียวที่ห่วงใยสุขภาพ” ซึ่งเป็นเทรนด์สำคัญของนักท่องเที่ยวทั่วโลกยุคหลังโควิด

ศึกยาวของ “เชียงรายฟ้าใส” ที่ต้องสู้ทั้งในจังหวัดและในภูมิภาค

ตัวเลขปี 2568 บอกเราว่า จังหวัดเชียงราย “เดินมาถูกทาง” ในการลดจำนวนจุดความร้อนและค่าฝุ่นเฉลี่ยรายปี แต่ในขณะเดียวกันก็เตือนว่า “สมรภูมิยังไม่จบ” เพราะพื้นที่ป่าที่ถูกเผาและมลพิษจากประเทศเพื่อนบ้านยังเป็นโจทย์ใหญ่ที่ต้องเผชิญในทศวรรษหน้า

ปี 2569 จึงเป็นปีที่เชียงรายยกระดับยุทธศาสตร์ “เชียงรายฟ้าใส” ด้วยการผนึกกำลังทุกภาคส่วน ใช้เทคโนโลยีข้อมูลเป็นฐาน ใช้เศรษฐกิจสีเขียวเป็นแรงขับเคลื่อน ใช้กฎหมายคุมเข้ม และใช้เครือข่ายชุมชนกับอาสาสมัครเป็นด่านหน้าในพื้นที่

เหนือสิ่งอื่นใด การ Kick Off ในวันนี้ไม่ใช่เพียงพิธีเปิดแผนงานราชการ หากเป็นการส่งสารไปถึงคนเชียงรายทุกคนว่า “ลมหายใจของเมืองนี้ อยู่ในมือของเราทุกคน” การงดเผา การแจ้งเหตุไฟป่า การดูแลสุขภาพตนเองและครอบครัว รวมถึงการร่วมกันผลักดันให้ภาครัฐเดินหน้าความร่วมมือระดับภูมิภาค คือส่วนหนึ่งของการคืนท้องฟ้าสีฟ้าให้จังหวัดเชียงรายอย่างยั่งยืน