ประตูเชียงราย ภาษี 0% และระเบียงการค้าสู่ยูนนาน

จุดเปลี่ยนสำคัญที่สุดของอุตสาหกรรมยางพาราภาคเหนือ คือการเจรจาความร่วมมือทางการค้าระหว่างเครือข่ายสถาบันเกษตรกรไทย หน่วยงานรัฐ และผู้ประกอบการจีน ที่นำไปสู่ “โครงการนำร่องส่งออกยางพารา 300 ตัน” ผ่านด่านชายแดนเชียงราย โดยได้รับสิทธิภาษีนำเข้าอัตรา 0%

เดิมที การส่งออกยางไปจีนผ่านเส้นทางภาคใต้ต้องแบกรับภาษีนำเข้าราวร้อยละ 20 หรือประมาณ 7,500 บาทต่อตัน ทำให้ความสามารถในการแข่งขันของยางไทยด้อยกว่าแหล่งผลิตอื่นในภูมิภาค แต่เมื่อโครงการนำร่องดังกล่าวสามารถลดภาษีลงเหลือ 0% ได้สำเร็จ ผลที่เกิดขึ้นมีอย่างน้อยสามประการ

1. ทำลายกำแพงภาษี และลดต้นทุนรวมของห่วงโซ่อุปทาน
   ยางจากภาคเหนือสามารถเข้าแข่งขันในตลาดจีนได้ทันที โดยไม่ต้องผ่านการขนส่งทางเรือจากภาคใต้ซึ่งมีต้นทุนสูงกว่า
2. ลดบทบาทพ่อค้าคนกลาง และเพิ่มอำนาจต่อรองของเกษตรกร
   การขายตรงจากสถาบันเกษตรกรสู่โรงงานจีนทำให้ราคาที่เกษตรกรได้รับใกล้เคียงราคาตลาดจริงมากขึ้น ลดช่องว่างจากค่าหัวคิวและต้นทุนทางการตลาดที่ไม่จำเป็น
3. สร้างความมั่นคงด้านโลจิสติกส์
   การใช้ด่านเชียงของ เส้นทาง R3A และท่าเรือเชียงแสนในแม่น้ำโขง ทำให้การขนส่งยางไปจีนตอนใต้มีระยะทางสั้นลง ใช้เวลาเดินทางน้อยลง และสามารถวางแผนการส่งออกเป็นรอบ ๆ ตามจังหวะผลผลิตของเชียงรายและจังหวัดใกล้เคียงได้อย่างมีประสิทธิภาพ

ในเชิงยุทธศาสตร์ ระเบียงการค้าผ่านเชียงรายยังสอดรับกับนโยบายของรัฐบาลไทยที่กำหนดให้จังหวัดเชียงรายเป็นเขตพัฒนาเศรษฐกิจพิเศษ (Special Economic Zone – SEZ) ครอบคลุมพื้นที่อำเภอแม่สาย เชียงแสน และเชียงของ ปัจจุบันมีโรงงานใน SEZ เชียงรายรวม 333 แห่ง เงินลงทุนกว่า 2,663 ล้านบาท และจ้างแรงงานราว 2,190 คน ส่วนหนึ่งเป็นอุตสาหกรรมแปรรูปสินค้าเกษตรและโลจิสติกส์ที่สามารถต่อยอดสู่การตั้งโรงงานแปรรูปยางในอนาคต

นวัตกรรมจากพื้นที่ ถนนยางพาราและการขยายอุปสงค์ภายในประเทศ

การเติบโตอย่างยั่งยืนของยางพาราภาคเหนือไม่อาจพึ่งการส่งออกเพียงอย่างเดียว หากต้องสร้างอุปสงค์ภายในประเทศควบคู่กันไป หนึ่งในตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือการพัฒนา “ถนนยางพาราดินซีเมนต์” ในจังหวัดเชียงราย โดยความร่วมมือระหว่างการยางแห่งประเทศไทย (กยท.) และองค์การบริหารส่วนจังหวัดเชียงราย

เทคโนโลยีดังกล่าวใช้ยางพาราสดผสมกับดินและซีเมนต์เพื่อสร้างถนนชนบทที่มีความยืดหยุ่นสูง ทนทานต่อสภาพอากาศ และลดปัญหาฝุ่นจากถนนลูกรัง การลงทุนในโครงสร้างพื้นฐานลักษณะนี้ไม่เพียงช่วยเพิ่มปริมาณการใช้ยางในประเทศ แต่ยังลดต้นทุนการขนส่งผลผลิตเกษตรจากสวนไปยังจุดรวบรวม และเปิดโอกาสให้หมู่บ้านห่างไกลเชื่อมต่อกับเครือข่ายการค้าชายแดนได้สะดวกขึ้น

เมื่อเชื่อมกับบทบาท SEZ และท่าเรือเชียงแสน ถนนยางพาราในชนบทเชียงรายจึงไม่ได้เป็นเพียงโครงการพัฒนาท้องถิ่น หากเป็นชิ้นส่วนหนึ่งของ “โครงข่ายโลจิสติกส์ยางพารา” ที่เชื่อมตั้งแต่ระดับหมู่บ้านไปจนถึงตลาดจีน

ไทยบนเวทีการแข่งขัน แรงกดดันจาก CLMV และโจทย์คุณภาพ

แม้ภาคเหนือจะมีศักยภาพสูง แต่การขยายพื้นที่ปลูกยางพาราในภูมิภาคนี้ต้องเผชิญการแข่งขันจากประเทศเพื่อนบ้านในกลุ่ม CLMV โดยเฉพาะเวียดนามและลาว ซึ่งมีทั้งต้นทุนแรงงานต่ำและการลงทุนโดยตรงจากจีนในสวนยางและโรงงานแปรรูป

งานวิเคราะห์เชิงโครงสร้างของ สศก. ชี้ว่า เวียดนามมีผลผลิตต่อไร่สูงกว่าไทยราวร้อยละ 36 ขณะที่ค่าจ้างแรงงานในไทยสูงกว่าคู่แข่งประมาณสองเท่า ส่งผลให้ราคาวัตถุดิบยางของไทยสูงกว่าประเทศเพื่อนบ้านร้อยละ 10–30 ปัจจัยเหล่านี้ทำให้ไทยไม่อาจแข่งขันด้วย “ราคา” เพียงอย่างเดียว หากต้องเน้น “คุณภาพและมาตรฐาน” ผ่านระบบสถาบันเกษตรกรที่เข้มแข็งและการแปรรูปเพิ่มมูลค่า

ในบริบทนี้ ภาคเหนือ โดยเฉพาะเชียงราย มีโอกาสก้าวสู่การเป็น “ศูนย์กลางยางพารามาตรฐานสูง” เพื่อรองรับอุตสาหกรรมอนาคตของจีน ตั้งแต่ยางสำหรับยานยนต์ไฟฟ้า อุปกรณ์การแพทย์ ไปจนถึงชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์ ผ่านความร่วมมือกับบริษัทแปรรูปในยูนนานและเขตเศรษฐกิจตามแนวแม่น้ำโขง ซึ่งมีความต้องการวัตถุดิบคุณภาพสูงต่อเนื่อง

ความเสี่ยงที่ต้องเผชิญ ราคาโลกลมแรง ภูมิอากาศแปรปรวน แรงงานขาดแคลน

แม้ภาพอนาคตจะดูมีศักยภาพ แต่การผลักดันยางพาราให้เป็นพืชเศรษฐกิจตัวใหม่ของภาคเหนือก็ยังเผชิญปัจจัยเสี่ยงหลายด้าน

1. ความผันผวนของราคาโลก
   ราคายางผูกพันใกล้ชิดกับราคาน้ำมันดิบและภาวะเศรษฐกิจโลก เมื่อเศรษฐกิจชะลอตัว ความต้องการยางอุตสาหกรรมย่อมลดลง ราคาในตลาดโลกจึงยังมีแนวโน้มผันผวนสูง
2. การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
   ภัยแล้งที่รุนแรงขึ้นและการระบาดของโรคใบร่วงชนิดใหม่อาจกระทบผลผลิตในแต่ละปีอย่างคาดเดาได้ยาก แม้ปี 2567 จะได้อานิสงส์จากปริมาณน้ำฝนที่เพียงพอ แต่ในระยะยาวเกษตรกรจำเป็นต้องปรับตัวด้านสายพันธุ์ การจัดการสวน และระบบน้ำอย่างจริงจัง
3. ปัญหาขาดแคลนแรงงาน
   สังคมสูงวัยในภาคเกษตรและการไหลออกของแรงงานสู่ภาคบริการ ทำให้การหาแรงงานกรีดยางมีต้นทุนสูงขึ้นเรื่อย ๆ ซึ่งอาจกระทบความสามารถในการแข่งขันของสวนยางรายย่อยในเชียงรายและจังหวัดใกล้เคียง
4. ความไม่แน่นอนด้านภูมิรัฐศาสตร์
   ความตึงเครียดทางการเมืองหรือมาตรการด้านความมั่นคงในภูมิภาคลุ่มน้ำโขง อาจส่งผลกระทบต่อการเปิด–ปิดด่านชายแดน การตรวจเข้มขนส่งสินค้า และต้นทุนโลจิสติกส์ในภาพรวม

ข้อเสนอเชิงยุทธศาสตร์ ให้ยางพาราเป็น “เสาหลักใหม่” ของเศรษฐกิจเชียงราย

เมื่อมองภาพรวมทั้งในระดับเชียงราย ภาคเหนือ ประเทศไทย และภูมิภาค การผลักดันยางพาราให้เป็นพืชเศรษฐกิจใหม่จำเป็นต้องเดินบน “สามขา” ควบคู่กัน คือ

1. เสริมความเข้มแข็งของสถาบันเกษตรกร
   การรวบรวมผลผลิต การต่อรองราคา การจัดการคุณภาพ และการเชื่อมต่อกับโรงงานในจีนจำเป็นต้องดำเนินผ่านสหกรณ์หรือกลุ่มสถาบันเกษตรกรที่มีธรรมาภิบาล โปร่งใส และมีข้อมูลรองรับ การขยายผลจากโครงการนำร่องส่งออก 300 ตันควรตั้งอยู่บนฐานข้อมูลต้นทุน–ผลตอบแทนที่ชัดเจน เพื่อให้เกษตรกรเห็นประโยชน์จากการรวมกลุ่ม
2. ยกระดับสู่การแปรรูปและนวัตกรรม
   เชียงรายและ 5 จังหวัดภาคเหนือควรใช้โอกาสจากเขตพัฒนาเศรษฐกิจพิเศษและเครือข่ายแม่น้ำโขง ดึงดูดการลงทุนโรงงานแปรรูปยางคุณภาพสูง เชื่อมต่อกับอุตสาหกรรมยานยนต์ไฟฟ้าและสินค้าไฮเทคของจีน ลดความเสี่ยงจากการเป็นเพียงผู้ขายวัตถุดิบ
3. บริหารความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมและแรงงาน
   ภาครัฐควรสนับสนุนเทคโนโลยีสวนยางที่ใช้แรงงานน้อยลง การจัดการน้ำที่มีประสิทธิภาพ และการวิจัยสายพันธุ์ทนแล้ง–ทนโรค ขณะเดียวกันต้องออกแบบนโยบายแรงงานภาคเกษตรที่เหมาะสมกับโครงสร้างประชากรสูงวัยในชนบท

หากยุทธศาสตร์เหล่านี้เดินหน้าอย่างจริงจัง ยางพาราจะไม่ได้เป็นเพียง “พืชทดแทน” ในพื้นที่สูงของภาคเหนือ แต่จะกลายเป็น “เสาหลักใหม่” ของเศรษฐกิจชายแดนไทย–จีน โดยมีเชียงรายเป็นจุดศูนย์กลางเชื่อมเกษตรกรกว่า 9 หมื่นครัวเรือนใน 5 จังหวัด เข้ากับห่วงโซ่อุปทานอุตสาหกรรมโลกอย่างแท้จริง