เชียงราย,24 มีนาคม 2569 – จุดเริ่มต้นของคำถามสำคัญ เมื่อเมืองเติบโตเร็ว แต่รากประวัติศาสตร์อาจถอยหาย ในทุกเมืองที่กำลังเติบโต คำถามหนึ่งมักเกิดขึ้นพร้อมกันเสมอว่า เมืองจะเดินหน้าสู่อนาคตอย่างไร โดยไม่ทำให้ร่องรอยของอดีตเลือนหายไปทีละน้อย สำหรับเชียงราย คำถามนั้นไม่ได้เป็นเพียงถ้อยเถียงเชิงวิชาการอีกต่อไป แต่กลายเป็นโจทย์เชิงนโยบายที่ถูกหยิบขึ้นมาวางบนโต๊ะประชุมอย่างจริงจัง เมื่อจังหวัดเริ่มเห็นชัดว่าการขยายตัวของเมือง การก่อสร้างอาคาร และการใช้ที่ดินในเขตเมืองเก่า อาจส่งผลกระทบต่อโครงสร้างประวัติศาสตร์และอัตลักษณ์ของพื้นที่มากกว่าที่เคยคาดคิด
นายชูชีพ พงษ์ไชย ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย เป็นประธานการประชุมคณะอนุกรรมการอนุรักษ์และพัฒนาเมืองเก่าเชียงราย ครั้งที่ 1 ปี 2569 เพื่อกำหนดแนวทางบริหารจัดการพื้นที่ประวัติศาสตร์ของเมืองให้สอดคล้องกับการพัฒนาในปัจจุบัน โดยหนึ่งในประเด็นที่มีน้ำหนักมากที่สุด คือการกำหนดมาตรการคุมเข้มการก่อสร้างและดัดแปลงอาคารของหน่วยงานภาครัฐและรัฐวิสาหกิจในเขตเมืองเก่าเชียงราย พื้นที่ 1.27 ตารางกิโลเมตร ซึ่งจากนี้ไป ทุกโครงการจะต้องเสนอแบบแปลนให้คณะอนุกรรมการพิจารณาเห็นชอบก่อน เพื่อป้องกันผลกระทบต่อทัศนียภาพและเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมของเมืองเก่า
มาตรการดังกล่าวทำให้เห็นชัดว่า จังหวัดเชียงรายกำลังขยับจากแนวทางอนุรักษ์เชิงรับ ไปสู่การจัดการเชิงรุกมากขึ้น เพราะในอดีตปัญหาของเมืองเก่าหลายแห่งมักไม่ได้เกิดจากการทำลายโบราณสถานอย่างโจ่งแจ้งเพียงอย่างเดียว หากเกิดจากการเปลี่ยนแปลงทีละน้อยผ่านอาคารใหม่ ถนนใหม่ หรือโครงการใหม่ที่ค่อย ๆ ทำให้บริบทดั้งเดิมสูญเสียความหมายไปโดยไม่รู้ตัว
กรณีคูเมืองถูกกระทบ กลายเป็นสัญญาณเตือนว่าการอนุรักษ์ไม่อาจรอได้อีกแล้ว
สิ่งที่ทำให้การประชุมครั้งนี้มีนัยสำคัญมากกว่าการกำหนดหลักเกณฑ์ทั่วไป คือการที่จังหวัดตรวจสอบพบการบุกรุกและทำลายแนวคูเมืองเดิมบริเวณพื้นที่สำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดเชียงราย ซึ่งถือเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่เชื่อมโยงโดยตรงกับผังเมืองโบราณของเชียงรายตั้งแต่สมัยพญามังราย ที่ประชุมจึงได้ประสานกรมศิลปากรให้เข้าระงับการดำเนินการที่ส่งผลกระทบ พร้อมเตรียมแผนฟื้นฟูอัตลักษณ์เมืองเก่าในระยะต่อไป
ประเด็นนี้มีน้ำหนักในเชิงข่าวอย่างมาก เพราะทำให้เห็นว่าการอนุรักษ์ไม่ได้อยู่ในสถานะปลอดภัยอย่างที่หลายคนอาจเข้าใจ ตรงกันข้าม โครงสร้างที่หล่อเลี้ยงความเป็นเมืองเก่าของเชียงรายยังคงเผชิญแรงกดดันจริงจากการใช้พื้นที่ในปัจจุบัน และหากไม่มีการแทรกแซงอย่างทันท่วงที ความเสียหายบางอย่างอาจไม่สามารถย้อนคืนได้
มากไปกว่านั้น แนวคูเมืองและกำแพงเมืองไม่ได้เป็นเพียงวัตถุทางโบราณคดีที่แยกขาดจากชีวิตประจำวัน แต่เป็นองค์ประกอบหลักของภูมิทัศน์ประวัติศาสตร์ที่ช่วยบอกเล่าโครงสร้างเมืองยุคต้น บอกตำแหน่งประตูเมือง บอกแนวป้องกันเมือง และบอกถึงภูมิปัญญาการจัดการน้ำของคนในอดีต การฟื้นฟูคูเมืองจึงไม่ได้มีค่าแค่ในทางประวัติศาสตร์ แต่ยังสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อม การระบายน้ำ และการจัดวางเมืองร่วมสมัยด้วย
รากของเชียงรายเริ่มจากเมืองพญามังราย และผังเมืองที่ออกแบบด้วยภูมิปัญญา
การจะเข้าใจว่าทำไมจังหวัดจึงต้องจริงจังกับเรื่องเมืองเก่า จำเป็นต้องย้อนกลับไปยังรากฐานของเชียงรายเอง ข้อมูลที่แนบมาระบุว่า เมืองเชียงรายสถาปนาขึ้นโดยพญามังรายมหาราชในปี พ.ศ. 1805 โดยเลือกชัยภูมิบริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำกกและแม่น้ำกรณ์เป็นที่ตั้งเมือง ใช้ดอยจอมทองเป็นจุดศูนย์กลางเชิงยุทธศาสตร์และจิตวิญญาณของชุมชน ผังเมืองมีลักษณะเป็นรูปวงรีหรือสี่เหลี่ยมรีที่ไม่สม่ำเสมอ ซึ่งสัมพันธ์กับภูมิประเทศและแนวลำน้ำตามธรรมชาติ
องค์ประกอบสำคัญของเมืองเก่าในยุคแรกประกอบด้วยกำแพงเมืองและคูน้ำล้อมรอบ ต่อมาจึงพัฒนาจากกำแพงดินเป็นกำแพงอิฐที่มั่นคงยิ่งขึ้น ขณะเดียวกัน ระบบถนนภายในเมืองก็ถูกวางอย่างมีแบบแผน โดยมีแนวแกนหลักเชื่อมประตูเมืองแต่ละทิศ ซึ่งยังสะท้อนอยู่ในแนวถนนสำคัญของเชียงรายปัจจุบัน เช่น ถนนอุตรกิจและถนนธนาลัย ข้อมูลนี้มีความหมายมาก เพราะมันทำให้เห็นว่า เมืองเก่าเชียงรายไม่ได้เป็นเพียงเขตที่มีอาคารเก่ากระจายตัว แต่เป็นทั้งระบบของผังเมือง ความเชื่อ ความมั่นคง และการจัดการพื้นที่ของรัฐโบราณ
ในเมืองลักษณะเช่นนี้ ประตูเมืองแต่ละแห่งไม่ได้มีหน้าที่เป็นเพียงช่องทางสัญจร แต่ยังมีนัยทางพิธีกรรมและวัฒนธรรม ไม่ว่าจะเป็นประตูสรี ประตูเชียงใหม่ ประตูป่าแดง ประตูหวาย ประตูเจ้าชาย ประตูผี หรือประตูยางพลับ ตำแหน่งของประตูเหล่านี้ในปัจจุบันเชื่อมโยงกับย่านสำคัญของเมืองสมัยใหม่ ทำให้การอนุรักษ์เมืองเก่าไม่อาจแยกออกจากการวางผังเมืองร่วมสมัยได้เลย
กติกาใหม่ของเขตเมืองเก่า ไม่ได้ห้ามพัฒนา แต่กำหนดให้พัฒนาอย่างเคารพบริบท
หัวใจสำคัญของมาตรการใหม่คือการกำหนดให้หน่วยงานราชการและรัฐวิสาหกิจที่ต้องการก่อสร้างหรือดัดแปลงอาคารในเขตเมืองเก่าเชียงราย ต้องเสนอแบบแปลนให้คณะอนุกรรมการพิจารณาก่อนทุกครั้ง มาตรการนี้สะท้อนแนวคิดใหม่ของจังหวัดว่า การพัฒนาไม่ใช่สิ่งต้องห้าม แต่ต้องเป็นการพัฒนาที่เคารพบริบทและไม่ทำลายคุณค่าทางประวัติศาสตร์ของพื้นที่
ข้อมูลที่แนบมายังระบุถึงแนวคิดด้านสถาปัตยกรรมที่จังหวัดให้ความสำคัญ ทั้งการรักษาสเกลของเมืองเก่า การควบคุมความสูงอาคารในบางบริเวณ การกำหนดรูปแบบหลังคาที่สอดคล้องกับอัตลักษณ์ล้านนา การใช้วัสดุหรือโทนสีที่กลมกลืนกับบริบทเดิม ตลอดจนการกำหนดระยะถอยร่นจากเขตโบราณสถานและแนวคูเมือง เพื่อป้องกันผลกระทบต่อหลักฐานใต้ดินและทัศนียภาพโดยรวม
ในทางปฏิบัติ มาตรการลักษณะนี้มีความสำคัญมาก เพราะปัญหาของเมืองเก่าหลายแห่งไม่ได้เกิดจากอาคารผิดกฎหมายโดยตรง แต่เกิดจากอาคารที่อาจถูกต้องตามกฎหมายทั่วไป ทว่าไม่เหมาะสมกับพื้นที่ประวัติศาสตร์ หากไม่มีคณะกรรมการเฉพาะหรือหลักเกณฑ์เชิงพื้นที่เข้ามากำกับ การเปลี่ยนแปลงของย่านเก่าก็มักเกิดขึ้นแบบไร้ทิศทางและยากจะแก้ไขย้อนหลัง
กรณีอาคารเรียนและสิ่งปลูกสร้างใหม่ สะท้อนความท้าทายของเมืองเก่าที่ต้องใช้พื้นที่ร่วมกับเมืองปัจจุบัน
ความซับซ้อนของการจัดการเมืองเก่าเชียงรายไม่ได้อยู่ที่การอนุรักษ์เพียงด้านเดียว แต่อยู่ที่การต้องอยู่ร่วมกับความจำเป็นของเมืองสมัยใหม่ ซึ่งยังต้องมีโรงเรียน โรงพยาบาล ศูนย์บริการภาครัฐ และสิ่งปลูกสร้างใหม่เพื่อรองรับประชาชน ข้อมูลที่แนบยกตัวอย่างกรณีอาคารเรียนแบบพิเศษของโรงเรียนดำรงราษฎร์สงเคราะห์ ซึ่งเป็นอาคารขนาด 4 ชั้น สูง 18.30 เมตร ที่แม้จะมีวัตถุประสงค์เพื่อการศึกษา แต่ก็ยังต้องประเมินอย่างเข้มงวดในแง่ผลกระทบต่อทัศนียภาพของพื้นที่โดยรอบ
ตัวอย่างเช่นนี้ทำให้เห็นว่า การอนุรักษ์เมืองเก่าไม่ใช่การหยุดเมืองไว้ในอดีต แต่เป็นการหาจุดสมดุลระหว่างความจำเป็นของคนรุ่นปัจจุบันกับหน้าที่ในการรักษามรดกของคนรุ่นก่อน หากไม่มีระบบพิจารณาที่รอบด้าน เมืองก็อาจพัฒนาแบบทำลายตัวเอง แต่หากอนุรักษ์อย่างแข็งตัวเกินไปจนใช้ชีวิตไม่ได้ เมืองเก่าก็อาจกลายเป็นเพียงพิพิธภัณฑ์ที่ไร้ผู้คน
เชียงรายนำข้อมูลดิจิทัลเข้ามาเป็นเครื่องมือหลักของการอนุรักษ์
อีกหนึ่งจุดเปลี่ยนสำคัญของการจัดการเมืองเก่าเชียงรายในปี 2569 คือการนำระบบ e-MENSCR มาใช้เป็นฐานข้อมูลกลางในการวางแผน ติดตาม และประเมินผลโครงการอนุรักษ์และพัฒนาเมืองเก่า ข้อมูลระบุว่า ระบบดังกล่าวเชื่อมโยงกับการติดตามยุทธศาสตร์ชาติและแผนพัฒนาระดับประเทศ ทำให้การบริหารเมืองเก่าไม่ได้เป็นเพียงงานของจังหวัดเท่านั้น แต่มีโครงสร้างรองรับในระดับชาติด้วย
สิ่งที่สำคัญยิ่งไปกว่านั้น คือการทบทวนและจัดทำ คำแถลงความสำคัญของเมืองเก่าเชียงราย หรือ Statement of Significance เพื่อใช้เป็นฐานวิชาการในการตัดสินว่า อะไรคือคุณค่าหลักที่ต้องรักษา และโครงการลักษณะใดควรหรือไม่ควรเกิดขึ้นในพื้นที่ เอกสารเช่นนี้มีความหมายอย่างมากต่อการทำงานภาครัฐ เพราะทำให้การตัดสินใจไม่ขึ้นอยู่กับรสนิยมเฉพาะบุคคลหรือแรงกดดันเฉพาะหน้า แต่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์และเหตุผลเชิงวิชาการรองรับอย่างเป็นระบบ
ในเชิงธรรมาภิบาล นี่ถือเป็นการขยับจากการอนุรักษ์แบบอาศัยความรู้เฉพาะกลุ่ม ไปสู่การอนุรักษ์ที่ตรวจสอบได้ มีร่องรอยข้อมูล และสามารถเชื่อมต่อกับระบบเปิดของภาครัฐในอนาคตได้มากขึ้น
TCDC และสถานะเมืองสร้างสรรค์ของยูเนสโก กำลังเปลี่ยนบทบาทเมืองเก่าจากพื้นที่สงวนไปสู่พื้นที่สร้างโอกาส
ขณะเดียวกัน เชียงรายไม่ได้มองเมืองเก่าเพียงในฐานะพื้นที่ที่ต้องป้องกันไม่ให้ถูกแตะต้อง แต่ยังมองเห็นศักยภาพของพื้นที่นี้ในฐานะฐานของเศรษฐกิจสร้างสรรค์ หลังจากเชียงรายได้รับการรับรองเป็นสมาชิกเครือข่ายเมืองสร้างสรรค์ของยูเนสโก สาขาการออกแบบ เมื่อวันที่ 31 ตุลาคม 2566 แนวทางพัฒนาเมืองจึงเริ่มผสานเรื่องการอนุรักษ์เข้ากับการออกแบบ วัฒนธรรม และเศรษฐกิจใหม่อย่างเด่นชัดขึ้น
หนึ่งในโครงการสำคัญคือ ศูนย์สร้างสรรค์งานออกแบบ หรือ TCDC เชียงราย ซึ่งจะตั้งอยู่ที่อาคาร OTOP เดิมหน้าศาลากลางหลังเก่า โดยถูกวางให้เป็นศูนย์กลางความรู้ นวัตกรรม และพื้นที่สร้างสรรค์สำหรับนักออกแบบ ผู้ประกอบการ และคนรุ่นใหม่ อย่างไรก็ตาม การประชุมครั้งนี้ยังรับทราบปัญหาความล่าช้าของโครงการซึ่งอยู่ระหว่างการหาผู้รับเหมาใหม่ เพื่อให้โครงการเดินหน้าต่อได้ตามแผน
จุดนี้มีนัยสำคัญต่ออนาคตของเมืองเก่าอย่างมาก เพราะหากโครงการลักษณะนี้เดินหน้าได้จริง เมืองเก่าเชียงรายจะไม่ใช่เพียงพื้นที่เก่าแก่ที่คนมาเยี่ยมชมแล้วผ่านไป แต่จะกลายเป็นพื้นที่ใช้งานจริงของเศรษฐกิจสร้างสรรค์ ที่เชื่อมประวัติศาสตร์เข้ากับอุตสาหกรรมวัฒนธรรมร่วมสมัย
แนวคิด Creative Space for All ชี้ทิศทางใหม่ของเมืองเก่าที่ต้องมีชีวิต
ข้อมูลแนบระบุว่า แนวคิดการออกแบบ TCDC เชียงราย ภายใต้หัวข้อ Creative Space for All มุ่งสร้างพื้นที่ที่โปร่งใส เป็นมิตร และเปิดให้ผู้คนเข้ามามีส่วนร่วม นี่คือแนวคิดที่สำคัญต่อการตีความเมืองเก่าในศตวรรษใหม่ เพราะเมืองเก่าจะไม่สามารถอยู่รอดได้ด้วยการปิดกั้นเพียงอย่างเดียว หากแต่ต้องมีการใช้งาน มีผู้คน มีการเรียนรู้ และมีคุณค่าใหม่เกิดขึ้นต่อเนื่อง
เมื่อพิจารณาร่วมกับแผนพื้นที่สีเขียวขนาดเล็ก ระบบรถรางหรือการเชื่อมต่อการเดินทางขนาดย่อย และการปรับปรุงทางเท้าหรือทางจักรยานในเมืองเก่า ก็ยิ่งเห็นว่า เชียงรายกำลังพยายามสร้าง เมืองมรดกที่มีชีวิต มากกว่าสร้างพื้นที่อนุรักษ์แบบแยกขาดจากชุมชน หากทำได้จริง เมืองเก่าจะไม่ใช่ภาระของการพัฒนา แต่จะกลายเป็นต้นทุนสำคัญของการพัฒนาเมืองในระยะยาว
วิกฤตของเมืองเก่า ไม่ใช่เพียงการก่อสร้าง แต่รวมถึงสิ่งแวดล้อมและระบบนิเวศเมือง
อีกประเด็นที่น่าสนใจในข้อมูลชุดนี้ คือการเชื่อมการอนุรักษ์เมืองเก่าเข้ากับการจัดการสิ่งแวดล้อมและความสามารถในการรับมือกับสภาพภูมิอากาศ ข้อมูลระบุว่า การฟื้นฟูแนวคูเมืองไม่ใช่แค่การปกป้องโบราณสถาน แต่ยังเชื่อมโยงกับระบบระบายน้ำ การป้องกันตลิ่งพัง และการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำในเมืองด้วย
ในบริบทของเชียงรายซึ่งต้องเผชิญปัญหาหมอกควันและความเปลี่ยนแปลงด้านสิ่งแวดล้อมอยู่เป็นระยะ การนำโครงสร้างทางประวัติศาสตร์กลับมาเชื่อมกับฟังก์ชันของเมืองร่วมสมัยจึงเป็นแนวคิดที่มีพลังมาก เพราะมันทำให้การอนุรักษ์ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องอดีต แต่เกี่ยวข้องโดยตรงกับการอยู่อาศัยของคนปัจจุบันและการตั้งรับความเสี่ยงในอนาคต
โจทย์ใหญ่ของเชียงรายอยู่ที่การทำให้ชุมชนเห็นว่าเมืองเก่าคือทรัพยากร ไม่ใช่อุปสรรค
แม้นโยบายจะเริ่มชัดขึ้น แต่ความท้าทายระยะยาวยังคงอยู่ที่คำถามว่า คนในเมืองเก่าจะมองการอนุรักษ์อย่างไร ข้อมูลในเอกสารชี้ให้เห็นบทเรียนจากพื้นที่มรดกอื่นว่า หากประชาชนในพื้นที่ไม่รู้สึกเป็นเจ้าของ ไม่เห็นประโยชน์ในชีวิตประจำวัน หรือมองว่าโบราณสถานเป็นเพียงข้อจำกัดของการทำมาหากิน การอนุรักษ์ย่อมเดินหน้าได้ยาก
ดังนั้น แผนการเชื่อมโยงพื้นที่สำคัญผ่านเส้นทางเดิน ทางจักรยาน พื้นที่สีเขียว และการออกแบบกิจกรรมสร้างสรรค์ จึงไม่ใช่รายละเอียดรอง แต่เป็นหัวใจของการทำให้เมืองเก่ากลายเป็นพื้นที่ที่ทั้งคนอยู่ได้ คนมาเยือนได้ และเศรษฐกิจท้องถิ่นเติบโตได้ไปพร้อมกัน
เชียงรายในวันที่เลือกออกแบบอนาคตโดยไม่ทิ้งอดีต
การประชุมคณะอนุกรรมการอนุรักษ์และพัฒนาเมืองเก่าเชียงรายเมื่อวันที่ 24 มีนาคม 2569 จึงมีความหมายมากกว่าการพิจารณาระเบียบหรือรับทราบรายงานความคืบหน้า เพราะมันสะท้อนทิศทางใหม่ของจังหวัดอย่างชัดเจนว่า เชียงรายกำลังพยายามวางสมดุลระหว่างการเติบโตของเมืองกับการรักษารากทางวัฒนธรรมอย่างจริงจัง
จากการคุมเข้มการก่อสร้างในเขตเมืองเก่า การจัดการปัญหาบุกรุกแนวคูเมือง การใช้ระบบ e-MENSCR และเอกสาร SOS เป็นฐานข้อมูลเชิงวิชาการ ไปจนถึงการผลักดัน TCDC และสถานะเมืองสร้างสรรค์ของยูเนสโก ทั้งหมดกำลังบอกว่า เมืองเก่าเชียงรายไม่ได้ถูกมองเป็นเพียงพื้นที่ต้องห้าม หรือพื้นที่เก็บอดีตไว้เฉย ๆ แต่เป็นพื้นที่ที่ต้องถูกดูแลอย่างมีระบบ และต้องถูกพัฒนาอย่างมีรากเหง้า
คำถามสำคัญจากนี้จึงไม่ใช่ว่าเชียงรายจะอนุรักษ์เมืองเก่าไว้ได้หรือไม่เพียงอย่างเดียว แต่คือจะทำอย่างไรให้การอนุรักษ์นั้นแปรเปลี่ยนเป็นคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น เป็นเศรษฐกิจที่สร้างสรรค์มากขึ้น และเป็นความภูมิใจร่วมของคนในเมืองมากขึ้นด้วย หากทำได้ เมืองเก่าเชียงรายจะไม่ใช่เพียงมรดกของอดีต แต่จะกลายเป็นเข็มทิศของอนาคตอย่างแท้จริง
เครดิตภาพและข้อมูลจาก :
