เวียงแก่น เปิดห้องเรียนสู้ฝุ่น สร้าง Dust Patrol ให้เด็กเป็นผู้สื่อสารความเสี่ยงในบ้านตัวเอง

อีกด้านหนึ่งของจังหวัด ในช่วงเช้าวันเดียวกัน เวลา 09.00 น. สำนักงานป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยจังหวัดเชียงรายจัดกิจกรรม “Dust Patrol อาสาจิ๋วสู้ฝุ่น” ณ โรงเรียนสมถวิลจินตมัยบ้านห้วยแล้ง ตำบลท่าข้าม อำเภอเวียงแก่น ภายใต้โครงการเชียงรายเมืองสีเขียวสร้างสรรค์ โดยมีปลัดอำเภอหัวหน้ากลุ่มงานบริหารงานปกครองอำเภอเวียงแก่นเป็นประธานเปิด และมีผู้แทนหน่วยงานด้านแผน นโยบาย ป่าไม้ ปภ. เทศบาล สาธารณสุข ตลอดจนผู้บริหารและคณะครูร่วมสนับสนุนการเรียนรู้

ตัวเลขผู้เข้าร่วมสะท้อนภาพที่ควรมองให้ไกลกว่า “กิจกรรมในโรงเรียน” เพราะมีเด็กนักเรียนเข้าร่วม 40 คน ซึ่งเท่ากับมี “40 ครอบครัว” ที่มีโอกาสได้รับการสื่อสารความเสี่ยงจากคนในบ้านของตนเอง หากเด็กเหล่านี้สามารถนำความรู้ไปใช้จริง ไม่ว่าจะเป็นการเฝ้าระวังค่า PM2.5 การสังเกตอาการเสี่ยง หรือการบอกเล่าพฤติกรรมป้องกันที่ถูกต้อง

หัวใจของ Dust Patrol คือทำให้เยาวชนเป็นผู้เฝ้าระวังและผู้สื่อสารความเสี่ยงในชุมชน เด็กถูกปลูกฝังความรู้และบทบาทในการดูแลสุขภาพและสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน ซึ่งในทางสังคมศาสตร์ นี่คือการลงทุนในทุนมนุษย์ที่ช่วยให้มาตรการรัฐไม่ขาดตอนเมื่อพ้นช่วงวิกฤต เพราะความรู้ถูกกระจายลงไปถึงระดับครัวเรือน

มาตรฐานฝุ่นกับความจริงในชีวิต เมื่อค่าฝุ่นไม่ใช่ตัวเลขลอย ๆ แต่เป็นเส้นแบ่งความปลอดภัยของชุมชน

คำว่า PM2.5 มักถูกพูดจนชาชิน แต่ในทางการแพทย์และสาธารณสุข ฝุ่นขนาดนี้เล็กพอจะเข้าสู่ทางเดินหายใจส่วนลึก และสัมพันธ์กับกลุ่มเสี่ยงจำนวนมาก โดยคู่มือการดำเนินงานด้านการแพทย์และสาธารณสุขของกระทรวงสาธารณสุขกำหนดระดับเฝ้าระวังผลกระทบต่อสุขภาพ โดยใช้ค่าเฉลี่ย 24 ชั่วโมงเป็นฐาน และชี้ว่าเมื่อความเข้มข้นเกิน 37.5 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตรจะเริ่มเข้าสู่ช่วงที่ต้องยกระดับมาตรการแจ้งเตือนและการตอบโต้ด้านสาธารณสุข

ด้านมาตรฐานคุณภาพอากาศของไทย มีกำหนดค่ามาตรฐานฝุ่นละอองขนาดไม่เกิน 2.5 ไมครอนแบบเฉลี่ย 24 ชั่วโมงไม่เกิน 37.5 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร และค่าเฉลี่ย 1 ปีไม่เกิน 15 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร ซึ่งเป็นตัวเลขที่ถูกใช้เป็นกรอบกำกับในการเฝ้าระวังและบริหารจัดการมลพิษอากาศ

เมื่อเอาตัวเลขมาตรฐานมาวางทับบนความเป็นจริงของชุมชน การ “ห้ามเผาเด็ดขาด” จึงไม่ใช่การตัดอาชีพของคน แต่เป็นการตัดความเสี่ยงด้านสุขภาพของคนทั้งจังหวัด เพราะวันที่ค่าฝุ่นพุ่งสูง มันไม่ได้เลือกทำร้ายเฉพาะผู้เผา แต่กระทบถึงเด็กเล็ก ผู้สูงอายุ ผู้ป่วยโรคทางเดินหายใจ โรคหัวใจและหลอดเลือด และคนทำงานกลางแจ้งที่ไม่มีทางเลือกหลบเลี่ยง

ในระดับสากล งานวิชาการที่สรุปแนวทางคุณภาพอากาศขององค์การอนามัยโลกปี 2021 ชี้ว่า WHO แนะนำค่าเฉลี่ยรายปีของ PM2.5 ที่ 5 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร และค่าเฉลี่ย 24 ชั่วโมงที่ 15 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร ซึ่งเข้มงวดกว่าหลายประเทศและสะท้อนหลักฐานผลกระทบต่อสุขภาพที่สะสมต่อเนื่อง

ความต่างระหว่างเกณฑ์สากลกับมาตรฐานภายในประเทศ ทำให้โจทย์ของเชียงรายไม่ใช่แค่ทำให้ “ต่ำกว่ามาตรฐานไทย” แต่ต้องทำให้ “ต่ำพอ” สำหรับคนในชีวิตจริง โดยเฉพาะพื้นที่เสี่ยงที่เกี่ยวพันกับไฟป่าและการเผาในที่โล่ง

อ่านยุทธศาสตร์เชียงรายจากสองกิจกรรม ทำไมต้องพัฒนาอาชีพคู่กับสร้างเยาวชนเฝ้าระวัง

หากมองเชิงยุทธศาสตร์ สองกิจกรรมในวันที่ 10 กุมภาพันธ์ 2569 คือการตอบโจทย์ปัญหาแบบสองขา

ขาแรกคือการลดแรงผลักทางเศรษฐกิจและสังคมที่ทำให้เกิดการเผา แนวทางส่งเสริมอาชีพอย่างชาเลือดมังกรถูกนำเสนอในฐานะอาชีพเสริมที่ยึดโยงกับการอนุรักษ์และสร้างรายได้ เป็นการพยายามทำให้ชุมชน “อยู่ได้โดยไม่ต้องพึ่งไฟ” และทำให้มาตรการห้ามเผามีโอกาสถูกยอมรับมากขึ้น เพราะคนเห็นทางออก

ขาที่สองคือการสร้างระบบเฝ้าระวังและการสื่อสารความเสี่ยงจากฐานรากผ่านเยาวชน Dust Patrol ทำให้ข้อมูลคุณภาพอากาศและความรู้ด้านสุขภาพไม่ได้วิ่งจากรัฐลงมาข้างเดียว แต่ย้อนกลับขึ้นไปได้ผ่านเครือข่ายผู้ปกครอง โรงเรียน และชุมชน ลดปัญหาข่าวลวงและความเข้าใจผิดเรื่องการป้องกันตัวเองในช่วงฝุ่นสูง

นอกจากนี้ คู่มือด้านสาธารณสุขยังชี้ว่าการบริหารจัดการฝุ่นต้องพึ่งข้อมูลคุณภาพอากาศจากหลายแหล่ง รวมถึงระบบเฝ้าระวังของหน่วยงานรัฐและข้อมูลดาวเทียม เพื่อใช้สื่อสารแจ้งเตือนและประกอบการตัดสินใจ นัยสำคัญคือ เมื่อจังหวัดลงทุนสร้าง “คน” ให้ใช้ข้อมูลได้จริง ข้อมูลเหล่านี้จะไม่กลายเป็นกราฟที่คนดูแล้วผ่านไป แต่เป็นสัญญาณเตือนที่เปลี่ยนพฤติกรรมได้

ประเด็นชวนคิดที่เชียงรายต้องตอบให้ชัดในช่วงห้ามเผา 86 วัน

เมื่อกำหนดช่วงห้ามเผาเด็ดขาดยาวต่อเนื่อง 86 วัน ความท้าทายที่ตามมาคือความเสี่ยงของ “การฝ่าฝืนเงียบ” ที่เกิดในพื้นที่ห่างไกล การทำให้มาตรการมีประสิทธิภาพจึงต้องอาศัยทั้งการบังคับใช้กฎหมาย การสร้างแรงจูงใจเชิงบวก และการสื่อสารสาธารณะอย่างต่อเนื่อง

อีกประเด็นคือความเป็นธรรมของมาตรการ หากชุมชนถูกขอความร่วมมือเข้ม แต่ไม่ได้รับการสนับสนุนเครื่องมือจัดการเชื้อเพลิง การไถกลบ หรือทางเลือกอาชีพ มาตรการจะยืนอยู่บนความเปราะบางของคนจนที่สุด ดังนั้นกิจกรรมแบบห้วยหญ้าไซจึงเป็นภาพสะท้อนว่ารัฐพยายามเติมองค์ประกอบที่ขาด ไม่ใช่เพียงเพิ่มระดับความเข้มงวด

ส่วนในมุมสุขภาพ เด็กที่เป็น Dust Patrol ต้องได้รับการดูแลไม่ให้แบกรับความกังวลเกินวัย การสื่อสารความเสี่ยงควรเน้นความรู้ที่ทำได้จริง เช่น การหลีกเลี่ยงกิจกรรมกลางแจ้งเมื่อค่าฝุ่นสูง การใช้หน้ากากที่เหมาะสม และการสังเกตอาการผิดปกติของคนในบ้าน โดยไม่สร้างความตื่นตระหนก

บทสรุป เชียงรายกำลังเปลี่ยนจากการแก้ปัญหาเฉพาะหน้า สู่การสร้างภูมิคุ้มกันของจังหวัด

สิ่งที่เกิดขึ้นในวันที่ 10 กุมภาพันธ์ 2569 บอกเล่าว่าเชียงรายกำลังขยับแนวทางรับมือฝุ่น PM2.5 จากการไล่ดับเหตุไปสู่การ “สร้างภูมิคุ้มกัน” ให้จังหวัด ทั้งการพัฒนาคุณภาพชีวิตและอาชีพในพื้นที่ป่า การประกาศมาตรการห้ามเผาในช่วงวิกฤต และการสร้างเครือข่ายเยาวชนเฝ้าระวังที่ทำให้ความรู้เดินทางได้ไกลกว่าห้องประชุม

คำถามสำคัญจากนี้คือจังหวัดจะทำให้สองขานี้เดินไปพร้อมกันได้นานแค่ไหน เพราะฝุ่นไม่ใช่ปัญหาที่จบในฤดูเดียว หากเชียงรายทำให้การห้ามเผาไม่เป็นสงครามระหว่างรัฐกับชุมชน และทำให้เด็ก ๆ เติบโตเป็นพลเมืองที่อ่านข้อมูลคุณภาพอากาศเป็น เชื่อมโยงสุขภาพกับสิ่งแวดล้อมเป็น จังหวัดก็จะมีโอกาสมากขึ้นที่จะเปลี่ยนฤดูควันให้กลายเป็นฤดูของการเรียนรู้ร่วมกัน และลดความสูญเสียที่เคยถูกมองเป็นเรื่องปกติไปทีละน้อย