รัฐมนตรีช่วยเกษตรฯ ลงเชียงรายในวันที่ควันยังไม่จาง และคำถามไม่ได้มีแค่จะดับไฟอย่างไร

เชียงราย, 17 เมษายน 2569 – ที่ห้องประชุมอูหลง ชั้น 3 ศาลากลางจังหวัดเชียงราย บรรยากาศของการหารือไม่ได้อยู่ในโทนพิธีการตามปกติของการลงพื้นที่ราชการ เพราะสิ่งที่รายล้อมเชียงรายในเวลานั้นคือทั้งไฟป่า หมอกควัน ฝุ่น PM2.5 และแรงกดดันต่อภาคเกษตรที่กำลังเผชิญต้นทุนหลายด้านพร้อมกัน การมาของนางสาวปิยะรัฐชย์ ติยะไพรัช รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ จึงมีน้ำหนักมากกว่าการมาติดตามงานทั่วไป แต่เป็นการลงมาฟังปัญหาในจุดที่วิกฤตกำลังทับซ้อนกันทั้งสิ่งแวดล้อม สุขภาพ และรายได้ของเกษตรกรในจังหวัดเดียวกัน

รายงานจากจังหวัดเชียงรายระบุว่า นายชูชีพ พงษ์ไชย ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย พร้อมรองผู้ว่าราชการจังหวัดและหัวหน้าส่วนราชการ ได้รายงานสถานการณ์ต่อรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์อย่างรอบด้าน โดยเน้นว่าจังหวัดติดตามสถานการณ์ไฟป่าและหมอกควันอย่างต่อเนื่อง มีการประชุมประเมินผลทุกสัปดาห์และปรับแผนตามสภาพจริงในพื้นที่ ข้อเท็จจริงที่สำคัญคือ จุดความร้อนส่วนใหญ่ยังเกิดในเขตป่า ไม่ได้กระจายอยู่เพียงในพื้นที่เกษตร ทำให้การแก้ปัญหาต้องอาศัยทั้งการจัดการเชิงพื้นที่ การเฝ้าระวัง และการวางมาตรการป้องกันที่เข้มข้นกว่าการขอความร่วมมือทั่วไป

สิ่งที่น่าสนใจมากคือ จังหวัดเชียงรายไม่ได้เสนอเพียงการคุมไฟหรือแก้ฝุ่นเฉพาะหน้า แต่พยายามชี้ให้เห็นว่าปัญหาจะคลี่คลายยาก หากไม่แตะที่โครงสร้างการผลิตของภาคเกษตรด้วย ผู้ว่าราชการจังหวัดเสนอแนวคิดให้มีการปรับช่วงเวลางดเผาในภาคการเกษตรให้เหมาะสมกับฤดูเก็บเกี่ยวและสอดคล้องกับทิศทางหมอกควันข้ามแดน เพื่อให้มาตรการของรัฐสัมพันธ์กับสภาพจริงในพื้นที่มากขึ้น ไม่ใช่ใช้ปฏิทินเดียวกันกับทุกบริบทจนเกิดช่องว่างระหว่างนโยบายกับวิถีการผลิตของเกษตรกร

เชียงรายกำลังบอกว่าไฟป่าไม่ใช่เรื่องของป่าอย่างเดียวอีกต่อไป

หากอ่านข้อมูลของ GISTDA ที่ผู้ใช้แนบมาอย่างละเอียด จะเห็นว่าฤดูไฟป่าปีนี้ไม่ได้ถูกมองเป็นเรื่องเฉพาะของดินฟ้าอากาศอีกแล้ว แต่ถูกอธิบายอย่างเป็นระบบผ่านผลกระทบ 3 มิติ ทั้งด้านสังคม เศรษฐกิจ และเกษตรกรรมกับสิ่งแวดล้อม ข้อมูลระบุว่า ตั้งแต่วันที่ 1 ถึง 16 เมษายน 2569 ประเทศไทยพบจุดความร้อนสะสมถึง 64,689 จุด โดยวันที่ 15 เมษายนเพียงวันเดียวพุ่งถึง 5,384 จุด ซึ่งเป็นสถิติสูงสุดของปี และจุดความร้อนส่วนใหญ่อยู่ในเขตป่าอนุรักษ์และป่าสงวนแห่งชาติ ตัวเลขนี้ไม่ได้ทำหน้าที่เป็นเพียงสถิติ แต่สะท้อนระดับความกดดันของระบบนิเวศภาคเหนืออย่างชัดเจน

GISTDA ยังอธิบายเหตุผลเชิงภูมิประเทศไว้อย่างสำคัญว่า ภาคเหนือจำนวนมากมีลักษณะเป็นแอ่งกระทะล้อมรอบด้วยทิวเขา เมื่อผนวกกับอิทธิพลจากกระแสลมตะวันตก หมอกควันข้ามแดน และความกดอากาศสูงจากจีน อากาศจึงระบายออกได้ยาก เปรียบเหมือนพื้นที่ถูกปิดด้วยฝาชี ความเข้าใจเชิงภูมิประเทศนี้สำคัญมากสำหรับเชียงราย เพราะมันบอกว่าต่อให้จังหวัดพยายามควบคุมการเผาในพื้นที่ตัวเองเพียงใด หากเงื่อนไขเชิงภูมิอากาศและปัญหาข้ามแดนยังคงอยู่ ความเสี่ยงด้านคุณภาพอากาศก็ยังสามารถกลับมาทับถมในพื้นที่ได้เสมอ

ข้อมูลทางการจากสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 ยิ่งตอกย้ำภาพนี้ เมื่อรายงานเมื่อวันที่ 17 เมษายน 2569 ว่า พื้นที่เชียงใหม่ เชียงราย ลำพูน และแม่ฮ่องสอนมีค่า PM2.5 อยู่ระหว่าง 63.1 ถึง 193.2 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร โดยเชียงรายมีค่าฝุ่น 127.8 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตรในอำเภอเมือง 127.4 ที่แม่สาย และ 193.2 ที่เชียงของ ซึ่งล้วนสูงเกินค่ามาตรฐานเฉลี่ย 24 ชั่วโมงที่ 37.5 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตรอย่างชัดเจน และอยู่ในระดับมีผลกระทบต่อสุขภาพทั้งหมด

จากควันในอากาศ สู่ค่าใช้จ่ายในครัวเรือนและความเสียหายทางเศรษฐกิจ

ประเด็นที่ผู้ใช้แนบมาจาก GISTDA มีความสำคัญอย่างมาก เพราะไม่ได้หยุดอธิบายเพียงเรื่องไฟกับฝุ่น แต่ชี้ให้เห็นต้นทุนทางสังคมและเศรษฐกิจที่ค่อย ๆ สะสมอยู่เบื้องหลัง ในมิติทางสังคม ข้อมูลชี้ว่าเด็กและเยาวชนอาจได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนรูปแบบการเรียนและการจำกัดกิจกรรมกลางแจ้ง ขณะที่ครัวเรือนต้องกันรายได้ส่วนหนึ่งไปกับค่ารักษาพยาบาล เครื่องฟอกอากาศ และอุปกรณ์ป้องกันฝุ่น นี่คือความเสียหายที่ไม่ค่อยถูกนับรวมในงบประมาณไฟป่า แต่เกิดขึ้นจริงกับประชาชนทุกวัน

ในมิติทางเศรษฐกิจ GISTDA ชี้ชัดว่าการท่องเที่ยวภาคเหนือ โดยเฉพาะเชียงใหม่ ซึ่งเป็นหมุดหมายหลักของนักท่องเที่ยวไทยและต่างชาติ เริ่มได้รับผลจากการยกเลิกการจองที่พักบางส่วน และความเสียหายนี้อาจไม่จบเพียงรายได้ระยะสั้น แต่กระทบไปถึงความเชื่อมั่นในระยะยาว ข้อมูลส่วนนี้สะท้อนถึงเชียงรายด้วยเช่นกัน แม้ผู้ใช้ไม่ได้แนบตัวเลขเข้าพักของจังหวัดในชุดนี้โดยตรง แต่เมื่อปัญหาหมอกควันกลายเป็นภาพจำของภาคเหนือร่วมกัน ผลกระทบต่อปลายทางที่พึ่งพาการท่องเที่ยวและเมืองที่กำลังพัฒนาเป็นศูนย์กลางสุขภาพหรือ Wellness ก็ย่อมเกิดขึ้นเป็นลูกโซ่

ยิ่งไปกว่านั้น มิติด้านการเกษตรที่ GISTDA ระบุไว้มีความสอดคล้องกับประเด็นที่กระทรวงเกษตรและสหกรณ์กำลังเผชิญโดยตรง เพราะฝุ่นควันและอุณหภูมิสูงกว่า 40 องศาเซลเซียสต่อเนื่องหลายวันไม่ได้กระทบแค่คน แต่ยังกระทบพืชผ่านการอุดตันของปากใบ การลดลงของการสังเคราะห์แสง ภาวะเครียดของพืช และการสูญเสียคุณภาพผลผลิต เมื่อเชื่อมกับรายได้ของเกษตรกร ภัยฝุ่นจึงไม่ใช่เรื่องสุขภาพล้วน ๆ แต่เป็นเรื่องรายได้ ผลผลิต และคุณภาพสินค้าเกษตรที่กำลังถูกกดทับพร้อมกัน

เชียงรายเสนอเปลี่ยนข้าวโพดเป็นกาแฟ เพราะการดับไฟอย่างเดียวอาจไม่พอ

หนึ่งในข้อเสนอที่มีน้ำหนักทางนโยบายมากที่สุดในการประชุมครั้งนี้ คือการส่งเสริมให้เกษตรกรบนพื้นที่สูงค่อย ๆ ปรับเปลี่ยนจากการปลูกข้าวโพดไปสู่การปลูกกาแฟ ซึ่งจังหวัดเชียงรายยกขึ้นมาในฐานะทางเลือกที่สร้างรายได้และเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมมากกว่า ข้อเสนอนี้น่าสนใจเพราะสะท้อนว่า จังหวัดกำลังพยายามแก้ปัญหาจากต้นทาง ไม่ใช่รอจัดการแต่ปลายเหตุ เมื่อข้าวโพดในหลายพื้นที่เชื่อมโยงกับการเตรียมพื้นที่เพาะปลูก การจัดการเศษวัสดุ และความเสี่ยงการเผา การขยับไปสู่พืชเศรษฐกิจที่พึ่งพาระบบนิเวศมากกว่าและสร้างมูลค่าเพิ่มได้สูงกว่า จึงถูกมองว่าเป็นหนึ่งในคำตอบเชิงโครงสร้างของภาคเหนือในระยะยาว

อย่างไรก็ดี ข้อเสนอนี้ไม่ได้หมายความว่าการเปลี่ยนพืชจะทำได้ในทันที เพราะการเปลี่ยนจากข้าวโพดไปสู่กาแฟไม่ใช่เพียงการเปลี่ยนเมล็ดพันธุ์ แต่รวมถึงการเปลี่ยนองค์ความรู้ การลงทุน การเข้าถึงตลาด และการประกันรายได้ช่วงรอยต่อ ข้อดีของการหยิบเรื่องนี้ขึ้นมาพูดในที่ประชุมคือ ทำให้ประเด็นไฟป่าไม่ถูกจำกัดอยู่ในกรอบความมั่นคงหรือสิ่งแวดล้อม แต่ถูกเชื่อมกับนโยบายพืชเศรษฐกิจและอนาคตของรายได้เกษตรกรอย่างจริงจัง ซึ่งเป็นเงื่อนไขสำคัญของเกษตรยั่งยืนที่พูดถึงมานานแต่ยังเดินได้ไม่เต็มที่

ฝนหลวงและการบูรณาการข้ามกระทรวง คือคำตอบเฉพาะหน้าที่รัฐกำลังเร่งเดิน

ด้านรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์เองให้ภาพชัดว่า ปัญหาเชียงรายไม่ได้มีเพียงไฟป่าและฝุ่น แต่ยังรวมถึงสารปนเปื้อนและปัญหาสิ่งแวดล้อมหลายมิติที่ต้องอาศัยการทำงานร่วมกันของหลายหน่วยงาน เธอระบุว่าได้ประสานไปยังกรมฝนหลวงและการบินเกษตร เพื่อพิจารณาความเป็นไปได้ในการปฏิบัติการฝนหลวงในพื้นที่ให้เร็วที่สุด พร้อมทั้งรับฟังข้อเสนอจากจังหวัด เพื่อเตรียมนำไปประสานกับกระทรวงต่าง ๆ และผลักดันต่อในระดับคณะรัฐมนตรีต่อไป

สาระของคำกล่าวนี้อยู่ที่การยอมรับว่าปัญหาเชียงรายไม่สามารถแก้ได้ด้วยกระทรวงเดียว การประสานฝนหลวงเป็นมาตรการระยะสั้นที่ตอบโจทย์สถานการณ์เร่งด่วน ส่วนการผลักข้อเสนอของจังหวัดเข้าสู่คณะรัฐมนตรีสะท้อนว่าโจทย์ในพื้นที่เริ่มมีน้ำหนักมากพอจะต้องถูกดึงขึ้นไปวางในระดับนโยบายกลาง โดยเฉพาะเมื่อปัญหาฝุ่นควันไม่ได้กระทบแค่เกษตรกร แต่ลามไปถึงสุขภาพ การศึกษา การท่องเที่ยว การลงทุน และความเชื่อมั่นของประชาชนในวงกว้าง

ปุ๋ยธงเขียวในห้องประชุมเชียงราย ไม่ได้เป็นแค่เรื่องราคา แต่คือการประคองต้นทุนในวันที่เกษตรกรถูกบีบหลายทาง

อีกประเด็นที่ถูกหยิบขึ้นมาควบคู่กับไฟป่าและฝุ่นควัน คือโครงการปุ๋ยธงเขียวราคาถูก ซึ่งตามข้อมูลที่ผู้ใช้แนบมา กระทรวงเกษตรและสหกรณ์เสนอในฐานะมาตรการช่วยลดต้นทุนให้เกษตรกร ผ่านความร่วมมือกับกระทรวงพาณิชย์และภาคเอกชน โดยมีแนวคิดเริ่มจากพื้นที่นำร่อง 10 จังหวัดก่อนขยายสู่ 50 จังหวัดทั่วประเทศ และให้เกษตรกรที่มีสมุดทะเบียนเกษตรกรหรือเล่มเขียวสามารถเข้าถึงสิทธิ์ซื้อปุ๋ยในราคาที่เหมาะสมมากขึ้น

แม้รายละเอียดเชิงปฏิบัติของโครงการในระดับประเทศที่ตรวจสอบได้จากกระทรวงพาณิชย์จะใช้ชื่อ “ปุ๋ยธงเขียวพลัส” และระบุรูปแบบส่วนลดปุ๋ยเคมีกระสอบละ 200 บาท จำนวน 5 กระสอบ รวม 1,000 บาทต่อราย พร้อมสิทธิ์เพิ่มสำหรับผู้มีบัตรดินดีหรือมาตรฐาน GAP และคูปองซื้อปุ๋ยอินทรีย์ ซึ่งสามารถรวมความช่วยเหลือได้สูงสุด 1,400 บาทต่อรายในระยะเริ่มต้น แต่สาระหลักยังตรงกันคือ รัฐกำลังพยายามใช้มาตรการด้านต้นทุนเข้ามาประคองภาคการผลิตในช่วงที่เกษตรกรเผชิญแรงกดดันหลายด้านพร้อมกัน

ความสำคัญของปุ๋ยธงเขียวในบริบทเชียงรายจึงไม่ได้อยู่แค่การลดค่าปุ๋ยไม่กี่ร้อยบาท แต่คือการส่งสัญญาณว่ารัฐเริ่มมองเห็นความจริงว่าเกษตรกรไม่สามารถแบกรับทั้งต้นทุนการผลิต ภัยสิ่งแวดล้อม และแรงเปลี่ยนผ่านสู่เกษตรยั่งยืนได้ลำพัง หากรัฐต้องการให้เกษตรกรลดการเผา ปรับเปลี่ยนพืช หรือขยับไปสู่แนวทางผลิตที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมมากขึ้น ก็จำเป็นต้องมีเครื่องมือรองรับต้นทุนชีวิตและต้นทุนการผลิตควบคู่กันด้วย ไม่เช่นนั้นทุกข้อเสนอเชิงอุดมคติจะหยุดอยู่ที่ห้องประชุมโดยไม่ไปถึงแปลงเกษตรจริง

เชียงรายกำลังส่งสัญญาณถึงส่วนกลางว่า ปัญหานี้ต้องแก้ทั้งต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำ

สิ่งที่ทำให้การลงพื้นที่ครั้งนี้มีความหมายมาก คือจังหวัดเชียงรายไม่ได้เสนอคำตอบแบบเส้นตรงเพียงเรื่องใดเรื่องหนึ่ง แต่กำลังประกอบภาพของปัญหาให้ครบตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ ต้นน้ำคือการจัดการพื้นที่ป่า การงดเผา และการปรับพืชเศรษฐกิจ กลางน้ำคือการลดภาระต้นทุนเกษตรกรผ่านโครงการปุ๋ยธงเขียวและการประสานฝนหลวง ส่วนปลายน้ำคือการปกป้องสุขภาพประชาชน ลดผลกระทบต่อรายได้ และป้องกันไม่ให้ปัญหาฝุ่นกลายเป็นความปกติใหม่ของภาคเหนืออย่างถาวร

หากอ่านผ่านกรอบนี้ จะเห็นว่าการประชุมวันที่ 17 เมษายนที่ศาลากลางจังหวัดเชียงราย ไม่ใช่การมาตรวจราชการตามรอบ แต่เป็นการยกระดับเสียงจากพื้นที่ไปสู่เวทีนโยบาย ผ่านข้อเสนอที่จับต้องได้และมีมิติชัดเจนทั้งด้านเกษตร สิ่งแวดล้อม และสุขภาพ สิ่งที่รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์กล่าวถึงการผลักข้อเสนอเข้าสู่คณะรัฐมนตรี จึงมีนัยทางการเมืองและนโยบายมากพอสมควร เพราะเท่ากับยอมรับว่าเชียงรายไม่สามารถแก้ปัญหานี้ด้วยกลไกระดับจังหวัดเพียงอย่างเดียวได้อีกต่อไป

บทสรุปของเชียงรายในเวลานี้ คือการเลือกระหว่างแก้แบบตามฤดูกาล หรือแก้เพื่อเปลี่ยนโครงสร้างจริง

ข้อมูลทั้งหมดที่แนบมาทำให้เห็นภาพชัดว่า เชียงรายกำลังยืนอยู่บนจุดเปลี่ยนสำคัญ หากยังมองไฟป่าและ PM2.5 เป็นเพียงปัญหาตามฤดูกาล มาตรการก็จะวนอยู่กับการห้ามเผา การเฝ้าระวัง และการเยียวยาเฉพาะหน้า แต่หากยอมรับว่าปัญหานี้กำลังเชื่อมกับต้นทุนการเกษตร คุณภาพชีวิต ระบบนิเวศ และความมั่นคงทางรายได้ของประชาชน การแก้ก็จำเป็นต้องขยับไปสู่การเปลี่ยนโครงสร้างการผลิตและโครงสร้างนโยบายมากกว่าที่ผ่านมา

การลงพื้นที่ของรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ในครั้งนี้จึงมีความหมาย เพราะอย่างน้อยมันทำให้ข้อเสนอของเชียงรายถูกวางไว้บนโต๊ะอย่างเป็นทางการแล้ว ทั้งเรื่องฝนหลวง เรื่องปุ๋ยราคาถูก เรื่องการปรับเวลางดเผา และเรื่องการเปลี่ยนพืชจากข้าวโพดไปสู่กาแฟ สิ่งที่เหลือจากนี้คือ รัฐจะทำให้ข้อเสนอเหล่านี้เกิดขึ้นเร็วพอและลึกพอหรือไม่ ก่อนที่ฤดูไฟป่าถัดไปจะกลับมาทดสอบระบบเดิมอีกครั้ง