สิงห์อาสาแท็กทีมเครือข่ายแพทย์ 5 สถาบัน ลงพื้นที่เชียงราย คัดกรองมะเร็งและเบาหวานเชิงรุก ลดป่วยหนักก่อนถึงมือหมอ

เชียงราย,24 กุมภาพันธ์ 2569 – ในวันที่ระบบสาธารณสุขไทยกำลังเผชิญโจทย์ใหญ่พร้อมกันหลายด้าน ทั้งสังคมผู้สูงอายุ ภาระโรคไม่ติดต่อเรื้อรังที่พุ่งต่อเนื่อง ความเสี่ยงสิ่งแวดล้อมเฉพาะถิ่น และความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงบริการเชิงป้องกัน หน่วยแพทย์เคลื่อนที่จึงไม่ใช่เพียงกิจกรรมออกหน่วยรักษา แต่กำลังกลายเป็นเครื่องมือเชิงยุทธศาสตร์ที่ “พาแพทย์ไปหาคน” ก่อนที่คนจะต้องเดินทางไกลเพื่อไปหาหมอในวันที่โรคลุกลามเกินแก้

โครงการหน่วยแพทย์เคลื่อนที่โดยสิงห์อาสา ซึ่งดำเนินงานร่วมกับเครือข่ายคณะทางการแพทย์จากมหาวิทยาลัยชั้นนำ 5 แห่ง ประกอบด้วยคณะแพทยศาสตร์มหาวิทยาลัยขอนแก่น คณะแพทยศาสตร์มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ คณะแพทยศาสตร์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ สำนักวิชาแพทยศาสตร์มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง และคณะเภสัชศาสตร์มหาวิทยาลัยมหิดล ได้ขยายการให้บริการครอบคลุม 30 ชุมชนใน 7 จังหวัด ได้แก่ เชียงราย เชียงใหม่ ขอนแก่น มหาสารคาม ปทุมธานี พระนครศรีอยุธยา และนครปฐม โดยเชียงรายถูกจัดวางเป็นพื้นที่เป้าหมายสำคัญ เนื่องจากมีความเสี่ยงด้านสุขภาพเฉพาะถิ่นที่ซับซ้อน ทั้งโรคมะเร็งบางชนิดที่สัมพันธ์กับพฤติกรรมและสิ่งแวดล้อม รวมถึงภาระโรคไม่ติดต่อเรื้อรังที่กดทับระบบบริการสุขภาพในระยะยาว

เมื่อการตรวจคัดกรองกลายเป็น “หน้าด่าน” ที่ต้องไปให้ถึงชุมชน

หัวใจของการออกหน่วยครั้งนี้ คือการคัดกรองเชิงรุก ไม่รอให้ผู้ป่วยมีอาการหนักแล้วค่อยเข้าระบบรักษา แนวคิดดังกล่าวสอดรับกับข้อเท็จจริงพื้นฐานของโรคเรื้อรังและโรคมะเร็งจำนวนมากที่มักไม่แสดงอาการในระยะแรก ขณะที่เมื่อเริ่มมีอาการ ก็อาจเข้าสู่ระยะที่การรักษาซับซ้อน ค่าใช้จ่ายสูง และกระทบคุณภาพชีวิตอย่างมาก

ในบริบทเชียงราย ภาระโรคที่ถูกหยิบขึ้นมาเป็นแกนหลักของการคัดกรอง ประกอบด้วยมะเร็งตับและท่อน้ำดี มะเร็งปอด และโรคเบาหวาน รวมถึงการจัดการกลุ่มโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง หรือ NCDs ที่เป็นต้นทางของภาวะแทรกซ้อนร้ายแรง เช่น ไตวาย โรคหัวใจและหลอดเลือด และความพิการ

ภาพสะท้อนความจำเป็นของการ “ทำให้ทัน” ก่อนโรคจะพาคนไปไกลเกินแก้ ปรากฏชัดในข้อมูลสถานการณ์สาธารณสุขระดับจังหวัดที่คุณแนบไว้ โดยชี้ว่าในปี 2568 โรคไม่ติดต่อเรื้อรังและโรคมะเร็งเป็นสาเหตุสำคัญของการสูญเสียปีสุขภาวะ และสร้างแรงกดดันต่อระบบบริการทั้งระดับปฐมภูมิ ทุติยภูมิ และตติยภูมิ ข้อมูลในรายงานดังกล่าวระบุสถิติผู้ป่วยนอก 5 อันดับแรกของจังหวัด โดยโรคความดันโลหิตสูงอยู่ในอันดับหนึ่งด้วยอัตราป่วย 28,878 ต่อแสนประชากร และโรคเบาหวานมีอัตราป่วย 14,283 ต่อแสนประชากร ซึ่งสะท้อนทั้งจำนวนผู้ป่วยและภาระการติดตามรักษาที่ต้องใช้ทรัพยากรต่อเนื่อง

มะเร็งตับและท่อน้ำดี ความเสี่ยงที่เชื่อมโยงวิถีอาหารกับภัยเงียบ

หนึ่งในจุดเน้นสำคัญของการคัดกรองในเชียงราย คือมะเร็งตับและท่อน้ำดี ซึ่งถูกมองเป็นวิกฤตสาธารณสุขระดับพื้นที่ โดยข้อมูลที่คุณให้ระบุว่าในเพศชายมีอุบัติการณ์สูงกว่าเพศหญิงถึง 3 เท่า และมีความสัมพันธ์กับปัจจัยเสี่ยงเชิงวัฒนธรรมการบริโภคปลาน้ำจืดดิบที่นำไปสู่การติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ

การออกแบบการคัดกรองจึงยึดการตรวจอัลตราซาวด์ในกลุ่มอายุ 40 ปีขึ้นไปที่มีปัจจัยเสี่ยง เพื่อเพิ่มโอกาสตรวจพบในระยะแรกซึ่งมีผลต่อการรักษาและการยืดอายุการรอดชีวิต นัยสำคัญของมาตรการนี้อยู่ที่ข้อเท็จจริงทางระบาดวิทยาที่มะเร็งบางชนิดมีระยะฟักตัวยาว ทำให้แม้อัตราการติดเชื้อรายใหม่จะลดลง แต่จำนวนผู้ป่วยมะเร็งอาจยังไม่ลดลงทันทีในช่วงสั้น

ในเชิงสังคม นี่ไม่ใช่เพียงเรื่องโรค แต่เป็นเรื่องความรู้เท่าทันสุขภาพและการสื่อสารความเสี่ยงกับชุมชน เพราะการคัดกรองจะได้ผลสูงสุดเมื่อประชาชนเข้าใจว่าการตรวจไม่ได้ทำเพื่อ “หาความผิดปกติ” เท่านั้น แต่ทำเพื่อ “หาความรอด” ในจังหวะที่ยังแก้ได้ทัน

มะเร็งปอดกับฝุ่น PM2.5 เมื่อความเสี่ยงไม่อยู่ในปอดอย่างเดียว แต่อยู่ในอากาศที่หายใจร่วมกัน

เชียงรายถูกกล่าวถึงว่าเผชิญสถานการณ์มะเร็งปอดที่รุนแรงจากปัจจัยสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะฝุ่น PM2.5 ที่เกินมาตรฐานต่อเนื่องในช่วงวิกฤตหมอกควัน ซึ่งไม่เพียงเพิ่มความเสี่ยงโรคทางเดินหายใจ แต่ยังถูกเชื่อมโยงกับผลกระทบสุขภาพระยะยาว องค์การอนามัยโลกได้ชี้ให้เห็นผลกระทบของมลพิษทางอากาศต่อสุขภาพอย่างกว้าง ตั้งแต่โรคทางเดินหายใจ โรคหัวใจและหลอดเลือด ไปจนถึงมะเร็งปอด และมีฐานข้อมูลและรายงานด้านคุณภาพอากาศที่ใช้เป็นกรอบอ้างอิงระดับสากล

ในมิติการแพทย์ การคัดกรองมะเร็งปอดด้วยเทคโนโลยี LDCT ถูกยกเป็นนวัตกรรมสำคัญ เนื่องจากมีความไวสูงในการตรวจพบก้อนเนื้อขนาดเล็กที่การเอกซเรย์ปอดธรรมดาอาจมองไม่เห็น หลักฐานระดับนานาชาติจากการศึกษาขนาดใหญ่ เช่น National Lung Screening Trial รายงานว่าการคัดกรองด้วย LDCT สามารถลดการเสียชีวิตจากมะเร็งปอดได้ประมาณร้อยละ 20 ในกลุ่มเสี่ยง เมื่อเทียบกับการเอกซเรย์ทรวงอก

อย่างไรก็ดี ประเด็นนี้มีความหมายมากกว่าเทคโนโลยี เพราะถ้าการตรวจเข้าถึงได้เฉพาะคนที่มีกำลังจ่าย ความเหลื่อมล้ำจะยิ่งถ่าง ในขณะที่ถ้าออกแบบให้เข้าถึงได้ในระบบสิทธิสุขภาพ จะทำให้ “โอกาสรอด” ไม่ถูกผูกกับฐานะ