มฟล เปิดหลักสูตรระยะสั้น 4 เดือน ยกระดับสุราชุมชนเชียงราย เน้นมาตรฐานความปลอดภัยและความรับผิดชอบต่อสังคม

เชียงราย,24 กุมภาพันธ์ 2569 – ในช่วงไม่กี่วันที่ผ่านมา ชื่อของมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวงถูกพูดถึงบนโลกออนไลน์อย่างกว้างขวาง จากกระแสข่าวการเปิดหลักสูตรเกี่ยวกับเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ จนเกิดคำถามตามมาหลายทิศทาง บางส่วนตั้งข้อกังวลด้านศีลธรรมและสุขภาพ บางส่วนมองเป็นโอกาสใหม่ของเศรษฐกิจฐานราก และอีกไม่น้อยเข้าใจคลาดเคลื่อนไปไกลกว่าข้อเท็จจริงว่าเป็น “หลักสูตรปริญญา” หรือมหาวิทยาลัยกำลังจะ “ทำโรงกลั่นเพื่อการค้า”

ท่ามกลางเสียงถกเถียง มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวงมีประกาศรับสมัครหลักสูตรระยะสั้นชื่อ “การผลิตเครื่องดื่มแอลกอฮอล์เชิงพาณิชย์และการควบคุมมาตรฐาน” ภายใต้โครงการบัณฑิตพันธุ์ใหม่ รับผู้เข้าอบรม 40 คน เรียนช่วงพฤษภาคมถึงสิงหาคม 2569 และเปิดรับสมัครในเดือนเมษายน 2569 โดยระบุว่าไม่เสียค่าใช้จ่าย ข้อเท็จจริงชุดนี้เป็นจุดตั้งต้นที่ทำให้สังคมควรถอยออกมาหนึ่งก้าวเพื่อมองภาพให้ครบ ว่าหลักสูตรดังกล่าวกำลังพยายามทำอะไร และควรวาง “เส้นแบ่ง” ระหว่างการยกระดับภูมิปัญญาให้ปลอดภัยกับการส่งเสริมการดื่มอย่างไร

กระแสสังคมต่อคำว่า “สุรา” เมื่อมหาวิทยาลัยต้องตอบคำถามที่หนักกว่าวิชาการ

คำว่า “สุรา” ในสังคมไทยไม่ใช่เพียงสินค้าในตลาด หากเป็นภาพจำที่ทับซ้อนทั้งพิธีกรรม วัฒนธรรม เศรษฐกิจ และผลกระทบต่อสุขภาพ ในอีกด้าน ตัวเลขเชิงพฤติกรรมก็ย้ำให้เห็นว่านี่ไม่ใช่ประเด็นเล็ก ปี 2564 ไทยมีปริมาณการบริโภคแอลกอฮอล์บริสุทธิ์ต่อประชากรเฉลี่ย 7.12 ลิตรต่อคนต่อปี และประชากรอายุ 15 ปีขึ้นไปที่ดื่มใน 12 เดือนอยู่ที่ร้อยละ 28 ภาคเหนือมีสัดส่วนผู้ดื่มสูงสุดเมื่อเทียบกับภาคอื่น ร้อยละ 33.09

เมื่อนำตัวเลขเหล่านี้มาวางคู่กับความจริงอีกด้านที่ว่า “การผลิตสุราพื้นบ้านและสุราชุมชน” มีอยู่ในหลายพื้นที่มานาน ข้อถกเถียงจึงไม่ใช่การมีหรือไม่มี แต่เป็นคำถามว่า จะทำให้สิ่งที่มีอยู่แล้ว “ปลอดภัย มีมาตรฐาน และรับผิดชอบ” ได้อย่างไร โดยไม่ผลักให้เกิดนักดื่มหน้าใหม่หรือขยายความเสี่ยงต่อสังคม

จุดเริ่มต้นของหลักสูตร เมื่อการหมักไม่หยุดแค่เรื่องอาหาร แต่ไปถึงเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ที่ต้องคุมความเสี่ยง

ผศ. ดร.รุ่งอรุณ สาสนทาญาติ อาจารย์ประจำสาขาวิชาเทคโนโลยีหลังการเก็บเกี่ยวและผู้มีบทบาทสำคัญต่อการอธิบายหลักสูตรนี้ ให้ข้อมูลในการสัมภาษณ์ว่า แนวคิดของหลักสูตรอยู่ในกรอบการยกระดับสินค้าเกษตรและเกษตรแปรรูปมูลค่าสูง เดิมทีมองเรื่องอาหารสุขภาพ สินค้าหมัก และแนวทางเกี่ยวกับพรีไบโอติก ก่อนจะเห็นช่องทางอีกด้านของ “ศาสตร์การหมัก” ที่อยู่ในผลิตภัณฑ์แอลกอฮอล์ ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีทั้งโอกาสและความเสี่ยง

สาระสำคัญของคำอธิบายคือ มหาวิทยาลัยไม่ได้ตั้งต้นจากการชวนให้คนดื่ม แต่ตั้งต้นจากข้อเท็จจริงว่ามีผู้ประกอบการที่ผลิตอยู่แล้วในระบบกฎหมาย และการขยับของรัฐในช่วงหลังเริ่มเปิดพื้นที่ให้สุราชุมชนมากขึ้น เมื่อเป็นเช่นนั้น การปล่อยให้ความรู้กระจายแบบต่างคนต่างทำ ย่อมมีความเสี่ยงเรื่องคุณภาพ ความสม่ำเสมอ และความปลอดภัยของผู้บริโภค

นี่คือเหตุผลที่มหาวิทยาลัยเลือกวางกรอบหลักสูตรให้จับ “มาตรฐานและการควบคุมความเสี่ยง” เป็นแกนกลาง มากกว่าการเล่าเรื่องความหอมหวานของตลาดหรือยอดขาย

โครงสร้างหลักสูตร 4 เดือน ความเข้มข้น 285 ชั่วโมง และโจทย์ใหญ่คือทำให้ความรู้ไปถึงโรงผลิตจริง

ข้อมูลจากบทสัมภาษณ์ระบุว่า หลักสูตรถูกออกแบบให้มีชั่วโมงรวม 285 ชั่วโมง แบ่งการเรียนรู้ทั้งทฤษฎีและปฏิบัติ โดยการปฏิบัติคิดเป็นสัดส่วนมาก และต้องเชื่อมกับสถานประกอบการจริงของผู้เข้าเรียนหรือเครือข่ายโรงผลิตที่ถูกกฎหมาย หลักคิดสำคัญคือ ถ้าจะพูดถึงการควบคุมมาตรฐาน จะทำได้จริงก็ต่อเมื่อผู้เรียนต้องกลับไปแก้ปัญหาในกระบวนการผลิตของตนเอง ไม่ใช่ทำได้เพียงในห้องบรรยาย

ประเด็นนี้สัมพันธ์โดยตรงกับเงื่อนไขการคัดเลือกผู้เข้าอบรมที่เน้น “ผู้มีใบอนุญาตผลิตและจำหน่าย” และมีสถานที่ผลิตอยู่ในพื้นที่กำกับดูแลของสรรพสามิตในจังหวัดเชียงราย ตลอดจนกำหนดว่า 1 สถานประกอบการสมัครได้ 1 คน และต้องเข้าร่วมกิจกรรมได้ตลอดหลักสูตร โดยมีเงื่อนไขการจบ เช่น ต้องมีการเข้าร่วมไม่น้อยกว่าร้อยละ 80 และผ่านการทดสอบในหัวข้อที่กำหนด

เมื่อวางเงื่อนไขเช่นนี้ แก่นของหลักสูตรจึงเริ่มชัดขึ้นว่าไม่ได้มุ่งเปิดให้คนทั่วไป “เริ่มหมักที่บ้าน” หากมุ่งทำงานกับผู้ที่อยู่ในระบบกำกับดูแล เพื่อดึงความรู้สมัยใหม่เข้าไปเสริมภูมิปัญญาที่มีอยู่แล้วให้ปลอดภัยขึ้น

ความปลอดภัยไม่ใช่คำขวัญ แต่เป็นเหตุผลที่มหาวิทยาลัยหยิบเรื่องสุราขึ้นมาพูดในเชิงวิชาการ

ผศ. ดร.รุ่งอรุณ สาสนทาญาติ อาจารย์ประจำสาขาวิชาเทคโนโลยีหลังการเก็บเกี่ยว ย้ำหัวข้อเรื่องการควบคุมมาตรฐานความปลอดภัย โดยอธิบายถึงความเสี่ยงของสารปนเปื้อนและการกลั่นที่ไม่ถูกหลัก ซึ่งเป็นหัวใจที่ทำให้เรื่องสุราไม่ควรถูกปล่อยให้เป็นเพียง “เคล็ดลับครัวเรือน” หรือ “สูตรลับรายร้าน” หากตั้งใจจะวางจำหน่ายอย่างถูกกฎหมาย

การพูดถึงความปลอดภัยเช่นนี้สอดรับกับโจทย์เชิงนโยบายกว้างกว่ามหาวิทยาลัย เพราะการเปิดพื้นที่ให้ผู้ผลิตรายย่อยเดินหน้าได้ในกฎหมาย ย่อมต้องแลกกับความรับผิดชอบที่สูงขึ้น ทั้งด้านสถานที่ผลิต การควบคุม กระบวนการ และการติดตาม

ในภาพใหญ่ กฎกระทรวงที่เกี่ยวกับการผลิตสุราซึ่งมีผลใช้บังคับช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา สะท้อนว่าแม้รัฐจะเปิดช่องให้ผู้ผลิตรายย่อยและสุราชุมชนมากขึ้น แต่ยังคงวางกรอบการอนุญาตและข้อกำหนดเข้มงวด เพื่อคุมความเสี่ยงด้านภาษี คุณภาพ และความปลอดภัย

เศรษฐกิจฐานรากกับอัตลักษณ์ท้องถิ่น เมื่อสุราถูกมองเป็น “ศาสตร์และศิลป์” ไม่ใช่การค้าเป็นหลัก

จุดที่ทำให้หลักสูตรนี้แตกต่างจากภาพจำของคำว่า “สอนทำเหล้า” อยู่ที่กรอบความคิดเรื่องอัตลักษณ์ วัตถุดิบ และการยกระดับเชิงคุณค่า ผู้ให้ข้อมูลเสนอภาพว่าเชียงรายมีความหลากหลายของวัตถุดิบ ทั้งข้าว ข้าวโพด และผลไม้บนพื้นที่สูง เช่น บ๊วยหรือเชอร์รี่ดอย ซึ่งสามารถพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ที่มีเอกลักษณ์ได้ หากทำในกรอบมาตรฐาน

แนวคิดนี้ถูกเชื่อมโยงกับคำอธิบายเชิงวัฒนธรรมว่า การบริโภคในบางสังคมถูกยกระดับเป็นการ “เสพศิลป์” มีการจับคู่รสชาติและบริบทการบริโภคอย่างรับผิดชอบ ในหลักสูตรจึงมีการกล่าวถึงการพัฒนาองค์ความรู้ด้านการนำเสนอผลิตภัณฑ์ เช่น การทำค็อกเทลและการจับคู่รสชาติ เพื่อให้ผู้ประกอบการสื่อสารกับผู้บริโภคด้วยความรับผิดชอบมากขึ้น ไม่ผลักให้การดื่มกลายเป็นพฤติกรรมเสี่ยงที่ไร้การกำกับ

อย่างไรก็ดี การใช้คำว่าอัตลักษณ์และซอฟต์พาวเวอร์ในประเด็นแอลกอฮอล์ย่อมเป็นดาบสองคม เพราะหากสื่อสารไม่ระมัดระวัง อาจถูกตีความว่าเป็นการ “ทำให้การดื่มดูดี” มากกว่าการคุมความเสี่ยง นี่คือความท้าทายของมหาวิทยาลัยและสื่อมวลชนที่จะต้องวางน้ำหนักให้ถูกด้าน