ชวนชิมผลไม้แม่จันถึงสวน อบจ.เชียงราย สำรวจเส้นทาง Agri-Tourism เชื่อมรอยเลื่อนสู่วิถีเกษตรชุมชน

2026-08-23T14:17:54Z

ชวนชิมผลไม้แม่จันถึงสวน อบจ.เชียงรายสำรวจเส้นทาง Agri-Tourism เชื่อมรอยเลื่อน–วิถีเกษตร ดันรายได้ตรงถึงชุมชน

เชียงราย,เสาร์ที่ 22 สิงหาคม 2569 – จาก “สวนผลไม้” ที่เคยทำหน้าที่เป็นพื้นที่ผลิต กำลังถูกมองใหม่ให้กลายเป็นหนึ่งในจุดหมายท่องเที่ยวของอำเภอแม่จัน เมื่อ อบจ.เชียงราย ลงพื้นที่สำรวจศักยภาพเส้นทางเมื่อวันที่ 22 สิงหาคม 2569 โดยพยายามเชื่อมจุดเด่นของแม่จันตั้งแต่ภูมิประเทศ รอยเลื่อนมีพลัง วิถีเกษตร ไปจนถึงผลผลิตจากสวน ให้กลายเป็นประสบการณ์ท่องเที่ยวที่นักเดินทางสามารถ “มาเห็น มาชิม และซื้อจากคนปลูกโดยตรง”

นางอทิตาธร วันไชยธนวงศ์ นายกองค์การบริหารส่วนจังหวัดเชียงราย พร้อมคณะผู้บริหาร ลงพื้นที่อำเภอแม่จันเพื่อศึกษาและรวบรวมศักยภาพแหล่งท่องเที่ยว รวมถึงอาชีพและวิถีชีวิตของประชาชน ภายใต้นโยบาย “เที่ยวได้ทุกสไตล์ เที่ยวเชียงรายได้ทั้งปี มีดีทุกอำเภอ” โดยหนึ่งในพื้นที่ที่ถูกนำมาพิจารณาคือสวนผลไม้ของเกษตรกร ซึ่ง อบจ.มองว่าสามารถต่อยอดจากพื้นที่ผลิตไปเป็นกิจกรรมท่องเที่ยวเชิงเกษตรได้

แนวคิดสำคัญไม่ใช่เพียงพานักท่องเที่ยวเข้าไป “ถ่ายรูปในสวน” แต่ต้องออกแบบให้เงินจากการท่องเที่ยวเดินทางถึงเกษตรกรได้จริง ตั้งแต่ค่าเข้าชม กิจกรรมเรียนรู้ การชิมผลผลิต การซื้อผลไม้สด ไปจนถึงสินค้าแปรรูปและอาหารที่ใช้วัตถุดิบจากพื้นที่ หากทำได้ครบวงจร เส้นทางแม่จันก็มีโอกาสขยับจาก Agri-Tourism ไปสู่แนวคิด Farm-to-Table ที่เชื่อม “สวน” กับ “จานอาหาร” และสร้างมูลค่าให้ผลผลิตมากกว่าการขายออกจากสวนแบบเดิม

จาก “สวนผลไม้” สู่ประสบการณ์ท่องเที่ยวที่ขายได้มากกว่าผลผลิต

จุดแข็งของการท่องเที่ยวเชิงเกษตรคือ นักท่องเที่ยวไม่ได้ซื้อเพียงผลไม้หนึ่งกิโลกรัม แต่ซื้อประสบการณ์ที่เกิดขึ้นรอบผลไม้นั้นด้วย ไม่ว่าจะเป็นการเดินชมสวน เรียนรู้วิธีดูแลต้น ชิมผลผลิตที่เก็บสดจากแหล่งผลิต ฟังเรื่องราวของเจ้าของสวน หรือเลือกซื้อสินค้าที่รู้ว่ามาจากแปลงใด

สำหรับแม่จัน โมเดลลักษณะนี้สามารถตอบโจทย์นักท่องเที่ยวได้หลายกลุ่มพร้อมกัน ครอบครัวสามารถพาเด็กเข้ามาเรียนรู้เรื่องเกษตร นักท่องเที่ยวสายสุขภาพสนใจวัตถุดิบและที่มาของอาหาร ขณะที่นักเดินทางที่ต้องการประสบการณ์ท้องถิ่นก็ได้สัมผัสวิถีของคนในพื้นที่มากกว่าการแวะจุดท่องเที่ยวแล้วเดินทางต่อทันที

หากออกแบบเส้นทางให้เชื่อมหลายสวน นักท่องเที่ยวหนึ่งคนก็อาจไม่ได้ใช้จ่ายเพียงจุดเดียว แต่กระจายเงินไปยังสวน ร้านอาหาร ร้านกาแฟ สินค้าชุมชน และบริการในพื้นที่ ทำให้ระยะเวลาพำนักและการใช้จ่ายต่อทริปมีโอกาสเพิ่มขึ้น โดยไม่จำเป็นต้องสร้างแหล่งท่องเที่ยวขนาดใหญ่ขึ้นมาใหม่

นี่คือข้อได้เปรียบของ Community-Based Agri-Tourism เพราะใช้ “ของที่ชุมชนมีอยู่แล้ว” เป็นฐาน แล้วเติมการจัดการ การเล่าเรื่อง และการตลาดเข้าไป

คำว่า “มาตรฐาน” ต้องใช้ให้ถูก สวนควรดู GAP ส่วน GMP ใช้กับโรงคัดบรรจุหรือกระบวนการผลิต

ประเด็นหนึ่งที่ควรสื่อสารให้แม่นยำคือคำว่า “สวนผลไม้มาตรฐาน GMP” ซึ่งอาจสร้างความเข้าใจคลาดเคลื่อนได้ หากหมายถึงมาตรฐานของแปลงเกษตรโดยตรง

กรมวิชาการเกษตรแยกมาตรฐานในห่วงโซ่ผลไม้ไว้ค่อนข้างชัด โดย GAP หรือ Good Agricultural Practices ใช้กับแปลงและกระบวนการผลิตของเกษตรกร ขณะที่ GMP หรือ Good Manufacturing Practices ใช้กับโรงคัดบรรจุหรือกระบวนการหลังการเก็บเกี่ยวและการผลิตที่เกี่ยวข้อง

ดังนั้น หากสวนแม่จันที่ อบจ.สำรวจได้รับการรับรองมาตรฐานจริง ควรตรวจสอบให้ชัดว่าเป็น GAP ของสวน หรือเป็น GMP ของโรงคัดบรรจุ/แปรรูปที่เกี่ยวข้อง ก่อนนำไปใช้เป็นจุดขายทางการตลาด เพราะสองมาตรฐานมีหน้าที่ต่างกัน และการใช้คำให้ถูกต้องจะช่วยเพิ่มความน่าเชื่อถือมากกว่าการใช้คำ “ปลอดภัย” แบบกว้าง ๆ

กรมวิชาการเกษตรเองใช้หลักการเดียวกันในระบบผลไม้ส่งออก โดยเชื่อมผลผลิตจาก แปลง GAP ไปยัง โรงคัดบรรจุ GMP เพื่อให้สามารถตรวจสอบย้อนกลับได้ตลอด Supply Chain

สำหรับการท่องเที่ยว นี่สามารถต่อยอดเป็น Storytelling ได้ดีมาก เพราะนักท่องเที่ยวไม่ได้เห็นเพียงผลไม้สวย แต่สามารถรู้ได้ว่า “ผลนี้ปลูกจากแปลงไหน ดูแลอย่างไร และผ่านกระบวนการอะไรบ้าง”

Farm-to-Table ที่แท้ ไม่ใช่แค่เอาผลไม้จากสวนมาวางบนโต๊ะ

หาก อบจ.เชียงรายต้องการผลักดันแม่จันไปสู่ Farm-to-Table อย่างจริงจัง สิ่งที่ควรพัฒนาไม่ใช่แค่การพานักท่องเที่ยวเข้าไปซื้อผลไม้ แต่ต้องสร้างห่วงโซ่การใช้จ่ายที่ยังคงอยู่ในพื้นที่

ตัวอย่างเช่น นักท่องเที่ยวเริ่มต้นจากการเข้าชมสวนและเก็บผลไม้ จากนั้นไปยังร้านอาหารที่ใช้ผลผลิตจากสวนในเมนู ซื้อเครื่องดื่มหรือของหวานจากวัตถุดิบท้องถิ่น แล้วปิดท้ายด้วยการซื้อผลไม้หรือสินค้าแปรรูปกลับบ้าน หากจุดต่าง ๆ เชื่อมกันเป็น Route เดียว เงินหนึ่งก้อนจะกระจายไปยังผู้ประกอบการหลายรายแทนที่จะจบอยู่ที่ร้านเดียว

สิ่งนี้ต่างจากการนำผลไม้แม่จันไปขายในเมือง เพราะเมื่อขายผ่านเส้นทางทั่วไป มูลค่าหลายส่วนจะกระจายไปยังคนรวบรวม ขนส่ง และค้าปลีก แต่เมื่อนักท่องเที่ยวเดินทางถึงแหล่งผลิต เกษตรกรมีโอกาสขายตรงมากขึ้น และยังสามารถสร้างรายได้จากบริการอื่นนอกเหนือจากตัวผลผลิต

อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีข้อมูลจากการสำรวจครั้งนี้ที่ระบุว่าการขายตรงจะทำให้รายได้เกษตรกรเพิ่มขึ้นกี่เปอร์เซ็นต์ หรือสามารถลดต้นทุนคนกลางได้เท่าใด จึงควรมองเรื่องนี้ในฐานะ ศักยภาพของโมเดล มากกว่าผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นแล้ว

รอยเลื่อนแม่จันอาจเปลี่ยนจาก “พื้นที่เสี่ยง” เป็นห้องเรียนธรรมชาติ แต่ต้องเล่าอย่างรับผิดชอบ

อีกจุดที่ อบจ.สำรวจคือบริเวณรอยเลื่อนแม่จัน ซึ่งมีความโดดเด่นทางภูมิศาสตร์และธรณีวิทยา และสามารถนำมาเชื่อมกับเส้นทางเรียนรู้ธรรมชาติได้

กรมทรัพยากรธรณียืนยันว่ารอยเลื่อนแม่จันเป็นหนึ่งในกลุ่มรอยเลื่อนมีพลังที่เกี่ยวข้องกับพื้นที่เชียงรายและเชียงใหม่ และมีหลักฐานทางธรณีสัณฐานที่สะท้อนการเคลื่อนตัวในอดีต

จุดนี้สามารถพัฒนาเป็น Geo-Tourism ได้ หากมีการจัดทำป้ายความรู้ จุดชมธรณีสัณฐาน และเนื้อหาที่ถูกต้องทางวิชาการ แต่ต้องระวังไม่ใช้คำอย่าง “เที่ยวรอยเลื่อนอันตราย” หรือทำให้พื้นที่กลายเป็น Attractions เชิงหวาดกลัว เพราะคำว่า “รอยเลื่อนมีพลัง” ไม่ได้หมายความว่าจะเกิดแผ่นดินไหวในเวลาที่นักท่องเที่ยวเดินทางเข้าไป

ในทางกลับกัน การเชื่อมธรณีวิทยากับเกษตรสามารถสร้างเรื่องเล่าที่น่าสนใจได้ว่า ภูมิประเทศ ดิน น้ำ และระบบนิเวศของแม่จันมีความสัมพันธ์กับรูปแบบการตั้งถิ่นฐานและการทำเกษตรของชุมชนอย่างไร ซึ่งจะทำให้เส้นทางมีเนื้อหามากกว่าการแวะถ่ายภาพตามจุดต่าง ๆ

เส้นทางหนึ่งวันควรทำให้นักท่องเที่ยวใช้เวลากับแม่จันนานขึ้น

หากคิดในเชิง Product Design เส้นทางแม่จันสามารถพัฒนาเป็นทริปหนึ่งวันโดยไม่ต้องพึ่งสถานที่ขนาดใหญ่ จุดเริ่มต้นอาจเป็นการเรียนรู้ภูมิประเทศและรอยเลื่อน จากนั้นเข้าสวนผลไม้เพื่อพบเกษตรกร ชิมและซื้อผลผลิต ก่อนเชื่อมต่อร้านอาหารหรือคาเฟ่ที่ใช้วัตถุดิบท้องถิ่น และจบด้วยการซื้อผลิตภัณฑ์ชุมชนกลับบ้าน

โครงสร้างแบบนี้ทำให้สถานที่แต่ละแห่งไม่ได้แย่งนักท่องเที่ยวกัน แต่ช่วยส่งลูกค้าต่อกันตลอดเส้นทาง และทำให้การประชาสัมพันธ์ไม่ต้องพึ่งสวนใดสวนหนึ่งเป็นพระเอก

สำหรับ อบจ. บทบาทสำคัญจึงอาจอยู่ที่การทำหน้าที่เป็น Route Curator ช่วยรวบรวมข้อมูล สร้างแผนที่ กำหนดมาตรฐานขั้นต่ำของจุดรับนักท่องเที่ยว และสร้างระบบประชาสัมพันธ์กลาง ส่วนรายได้ควรไหลลงไปยังผู้ประกอบการในพื้นที่โดยตรง

ก่อนเปิดรับนักท่องเที่ยว ต้องตอบคำถามเรื่องความพร้อมให้ได้ก่อน

การมีผลไม้คุณภาพไม่ได้แปลว่าสวนพร้อมเป็นแหล่งท่องเที่ยวทันที เพราะการรับนักท่องเที่ยวมีองค์ประกอบเพิ่มขึ้นตั้งแต่ลานจอดรถ ห้องน้ำ ความปลอดภัย ทางเดินในสวน ป้ายข้อมูล การจัดการขยะ ประกันภัย ไปจนถึงจำนวนคนที่สวนสามารถรองรับได้ในแต่ละช่วงเวลา

หากไม่มีระบบบริหารจัดการที่ดี นักท่องเที่ยวจำนวนมากอาจสร้างภาระให้สวนมากกว่ารายได้ เช่น เหยียบย่ำพื้นที่ผลิต เก็บผลไม้ผิดวิธี ทิ้งขยะ หรือรบกวนการทำงานของเกษตรกร

ดังนั้น สิ่งที่ควรเกิดหลังการสำรวจของ อบจ. คือการจัดกลุ่มสวนตามระดับความพร้อม ไม่ใช่เปิดรายชื่อทุกสวนพร้อมกัน อาจแบ่งเป็นสวนที่เปิดรับนักท่องเที่ยวเต็มรูปแบบ สวนที่รับเฉพาะกลุ่มจองล่วงหน้า และสวนที่ยังอยู่ระหว่างพัฒนา

เมื่อมีระบบนี้ นักท่องเที่ยวก็จะได้รับประสบการณ์ที่มีคุณภาพ ขณะที่เกษตรกรไม่ต้องเปลี่ยนสวนของตัวเองเป็นแหล่งท่องเที่ยวเกินศักยภาพ

หัวใจของไวรัลไม่ใช่แค่ “ผลไม้ลูกโต” แต่คือเรื่องของคนปลูก

Photo Essay ที่ใช้ผลไม้สีสวยและผลใหญ่สามารถดึงสายตาบนโซเชียลได้ดี แต่ภาพที่จะสร้างความแตกต่างให้แม่จันจริง ๆ คือคนที่อยู่หลังผลผลิตเหล่านั้น

แทนที่จะถ่ายเพียงผลไม้เต็มตะกร้า ควรถ่ายตั้งแต่เจ้าของสวนเดินตรวจต้น การคัดผล การเตรียมผลผลิต ไปจนถึงช่วงที่นักท่องเที่ยวได้รับผลไม้จากมือเกษตรกรโดยตรง เพราะสิ่งนี้ทำให้คำว่า Farm-to-Table มี “มนุษย์” อยู่ตรงกลาง ไม่ใช่มีเพียงสินค้า

คำถามภาคสนามที่ควรถามเจ้าของสวนก็ไม่จำเป็นต้องซับซ้อน เช่น ปีหนึ่งเปิดรับนักท่องเที่ยวได้กี่เดือน ผลไม้ชนิดไหนเป็นจุดเด่น ปัจจุบันขายผ่านช่องทางไหน และหากมีนักท่องเที่ยวเข้ามาซื้อตรง สิ่งที่สวนต้องลงทุนเพิ่มคืออะไร

คำตอบเหล่านี้จะทำให้ข่าวหลุดออกจากภาษาประชาสัมพันธ์ และทำให้เห็นว่าการท่องเที่ยวเชิงเกษตรจะช่วยเกษตรกรจริงหรือเป็นเพียงแนวคิดที่ยังต้องพัฒนาอีกมาก

ก่อนแจก “พิกัดสวน” ต้องมีข้อมูลจริง ไม่ควรใส่เบอร์จากการคาดเดา

แนวคิดแจกพิกัดและเบอร์ติดต่อสวนเหมาะกับการสร้างคอนเทนต์ที่แชร์ต่อได้ แต่ควรทำหลังจาก อบจ.หรือทีมข่าวตรวจสอบว่าสวนใด เปิดรับนักท่องเที่ยวจริง ช่วงเวลาใด ต้องจองหรือไม่ มีค่าใช้จ่ายหรือไม่ และผลไม้ชนิดใดอยู่ในฤดูเก็บเกี่ยว หากเผยแพร่พิกัดสวนที่ยังไม่ได้เตรียมรับคน อาจทำให้เกษตรกรถูกโทรติดต่อหรือมีคนเดินทางเข้าไปโดยไม่ได้เตรียมตัว และกลายเป็นภาระมากกว่าการสร้างรายได้

เวอร์ชันที่เหมาะที่สุดจึงควรเป็น Interactive Map ที่มีสถานะอัปเดต เช่น “เปิดวันนี้” “จองล่วงหน้า” “อยู่ระหว่างฤดูผลผลิต” หรือ “ปิดพักสวน” มากกว่าการทำลิสต์ถาวรเพียงครั้งเดียว

จาก “เที่ยวแม่จัน” สู่ “ซื้อแม่จันกลับบ้าน”

หากโครงการนี้เดินหน้า สิ่งที่น่าสนใจที่สุดอาจไม่ใช่จำนวนคนที่เข้าชมสวน แต่คือสัดส่วนรายได้ที่นักท่องเที่ยวใช้จ่ายกับคนในพื้นที่จริง

ตัวชี้วัดที่ควรเก็บตั้งแต่เริ่มต้น ได้แก่ จำนวนสวนที่เข้าร่วม จำนวนนักท่องเที่ยวต่อฤดูกาล ยอดขายตรงของเกษตรกร มูลค่าการซื้อสินค้าชุมชน ระยะเวลาพำนัก และจำนวนร้านอาหารหรือคาเฟ่ที่ใช้วัตถุดิบจากสวนแม่จัน

เพราะหากมีเพียงยอดนักท่องเที่ยวเพิ่ม แต่คนมาแค่ถ่ายรูปแล้วกลับ โมเดลก็ยังไม่สามารถเรียกว่า Farm-to-Table หรือเศรษฐกิจฐานรากที่สมบูรณ์ได้

ความสำเร็จจะเกิดขึ้นเมื่อคนที่มาเที่ยวสามารถรู้ว่า ผลไม้ที่กำลังกินมาจากสวนไหน ใครเป็นคนปลูก และเงินที่ตัวเองจ่ายกำลังกลับไปหาคนในพื้นที่อย่างไร

การสำรวจครั้งนี้ยังเป็น “จุดเริ่มต้น” ไม่ใช่เส้นทางที่เปิดสมบูรณ์แล้ว

ข้อมูลวันที่ 22 สิงหาคมระบุชัดว่า อบจ.เชียงรายอยู่ในขั้น สำรวจ ศึกษา และรวบรวมศักยภาพของพื้นที่ เพื่อพัฒนาและประชาสัมพันธ์เส้นทางท่องเที่ยวในอนาคต ดังนั้น ยังไม่ควรสื่อสารว่าเส้นทาง Farm-to-Table แม่จันได้รับการเปิดตัวอย่างเป็นทางการแล้ว หรือมีสวนที่ผ่านการคัดเลือกครบถ้วนแล้ว

หลังจากนี้ สิ่งที่ต้องติดตามคือ อบจ.จะคัดเลือกจุดท่องเที่ยวใดเข้ามาอยู่ใน Route สวนไหนพร้อมเปิดรับนักท่องเที่ยว มีมาตรฐาน GAP หรือระบบรับรองใดบ้าง ร้านอาหารใดพร้อมซื้อผลผลิตจากเกษตรกรโดยตรง และจะมีงบประมาณหรือมาตรการสนับสนุนด้านโครงสร้างพื้นฐานอย่างไร

หากองค์ประกอบเหล่านี้ถูกพัฒนาต่อจนเป็นระบบ แม่จันอาจมีสินค้าท่องเที่ยวรูปแบบใหม่ที่ไม่ได้ขายเพียงวิวหรืออากาศดี แต่ขายประสบการณ์ว่า นักท่องเที่ยวสามารถเดินเข้าไปเห็นต้นทางของอาหาร จับมือคนปลูก และซื้อผลผลิตกลับบ้านจากสวนได้โดยตรงและนั่นอาจเป็นจุดที่คำว่า “เที่ยวเชียงรายได้ทั้งปี” เริ่มมีความหมายในเชิงเศรษฐกิจมากขึ้นเพราะปลายทางของ Agri-Tourism ไม่ควรอยู่ที่จำนวนภาพเช็กอินแต่อยู่ที่ว่า เมื่อรถของนักท่องเที่ยวขับออกจากแม่จันแล้ว เงินจากการเดินทางครั้งนั้นยังหมุนอยู่ในสวน ในร้าน และในครัวเรือนของคนแม่จันมากเพียงใด

เครดิตภาพและข้อมูลจาก :

• องค์การบริหารส่วนจังหวัดเชียงราย
• กรมวิชาการเกษตร